HMGS Hukuk Yargılama Usulü Yetki Konu Anlatımı

Yetki, medeni usul hukukunda davaya hangi yer mahkemesinde bakılacağını belirleyen kurallardır.

Görev, mahkeme türünü gösterirken yetki, o görevli mahkemenin coğrafi olarak hangi yerdeki mahkemesi olduğunu gösterir.

Bu nedenle inceleme sırası önemlidir: önce davanın asliye hukuk, sulh hukuk veya başka bir mahkemenin görev alanında kalıp kalmadığı belirlenir, sonra o mahkemenin hangi yerdeki örneğinin davaya bakacağı araştırılır.

HMK, diğer kanunlarda yer alan yetki hükümlerini saklı tutar; özel bir kanunda ayrı yetki düzenlemesi varsa o düzenleme dikkate alınır, aksi hâlde HMK’nın genel ve özel yetki kuralları uygulanır.

Genel yetki kuralı davalı merkezlidir.

HMK’ya göre genel yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir.

Yerleşim yeri Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre belirlenir.

Bu kuralın davalıyı esas alması, davanın kural olarak davalının bulunduğu yerde açılmasını sağlayarak savunma imkanını korur.

Davanın açıldığı tarih önemlidir; sonradan yerleşim yerinin değişmesi, kural olarak açılmış davanın yetkisini kendiliğinden değiştirmez.

Davalı birden fazlaysa dava bunlardan birinin yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir.

Ancak dava sebebine göre kanun, davalıların tamamı bakımından ortak yetkili bir mahkeme göstermişse, dava o ortak mahkemede görülür.

Ayrıca davalıların çokluğunun kötüye kullanılmasını önleyen bir kural vardır: dava, davalılardan birini sırf kendi yerleşim yeri dışında yargılatmak amacıyla açılmışsa ve bu durum delil veya belirtilerle anlaşılırsa, mahkeme ilgili davalının itirazı üzerine onun hakkındaki davayı ayırarak yetkisizlik kararı verir.

HMK, genel yetkinin yanında bazı durumlarda davacıya ek seçenekler sunan veya belirli yeri zorunlu kılan özel yetki kuralları getirir.

Memur, işçi, öğrenci, asker gibi bir yerde geçici olarak oturan kişilere karşı açılacak alacak veya taşınır mal davalarında, o kişinin orada bulunması uzunca bir süre devam edebilecekse bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir.

Türkiye’de yerleşim yeri bulunmayanlar hakkında genel yetkili mahkeme, davalının Türkiye’deki mutad meskeninin bulunduğu yer mahkemesidir; diğer özel yetki halleri saklı olmak üzere malvarlığı haklarına ilişkin dava, uyuşmazlık konusu malvarlığı unsurunun bulunduğu yerde de açılabilir.

Sözleşmeden doğan davalarda ise sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi de yetkilidir.

Burada “de” bağlacı önemlidir; kesin yetki söz konusu değilse bu tür özel yetki, genel yetkiyi tamamen ortadan kaldırmayan ek bir imkan niteliğinde olabilir.

Miras ve taşınmaz hükümleri, yetki kurallarında kesin yetkinin en belirgin örneklerini oluşturur.

Terekenin paylaşılması, paylaşma sözleşmesinin geçersizliği, ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisi, miras sebebiyle istihkak, mirasçılar arasında terekenin yönetiminden doğan davalar ve terekenin kesin paylaşımına kadar mirasçılara karşı açılacak davalarda ölen kimsenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir.

Buna karşılık terekedeki bir mal hakkında açılacak istihkak davası, terekenin yazımı ve tespiti sırasında mal nerede bulunuyorsa orada da açılabilir; mirasçılık belgesinin iptali ve yeni belge verilmesi davalarında mirasçıların her birinin oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir.

Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin, ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabilecek veya taşınmazın zilyetliğine ya da alıkoyma hakkına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.

İrtifak haklarında da üzerinde irtifak kurulan taşınmazın bulunduğu yer esas alınır; dava birden fazla taşınmaza ilişkinse taşınmazlardan birinin bulunduğu yerde diğerleri hakkında da dava açılabilir.

Kanun başka özel yetki kuralları da düzenler.

Kesin yetki yoksa asıl davaya bakan mahkeme karşı davaya bakmaya da yetkilidir; çünkü karşı davanın asıl dava ile birlikte görülmesi usul ekonomisine hizmet eder.

Bir şubenin işlemlerinden doğan davalarda şubenin bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir.

Özel hukuk tüzel kişilerinin ortaklık veya üyelik ilişkileriyle sınırlı olarak bir ortağına veya üyesine karşı ya da bir ortağın veya üyenin bu sıfatla diğerlerine karşı açacağı davalarda ise ilgili tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.

Sigorta sözleşmelerinde zarar sigortası, malın niteliğine göre malın bulunduğu veya rizikonun gerçekleştiği yerle bağlantı kurar; can sigortalarında sigorta ettirenin, sigortalının veya lehtarın yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir.

Bu hüküm deniz sigortalarına uygulanmaz.

Haksız fiil davalarında fiilin işlendiği yer, zararın meydana geldiği veya gelme ihtimalinin bulunduğu yer ve zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.

Yetki sözleşmesi, tarafların yer bakımından mahkemeyi önceden veya uyuşmazlık doğduktan sonra belirlemesine imkan tanır; fakat bu imkan herkese tanınmamıştır.

HMK’ya göre tacirler veya kamu tüzel kişileri, aralarında doğmuş ya da doğabilecek bir uyuşmazlık için bir veya birden fazla mahkemeyi sözleşmeyle yetkili kılabilir.

Taraflar aksini kararlaştırmadıkça dava sadece sözleşmeyle belirlenen mahkemelerde açılır.

Geçerlilik şartları sıkıdır: konu tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği bir konu olmalı, kesin yetki bulunmamalı, sözleşme yazılı yapılmalı, uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ilişki belirli veya belirlenebilir olmalı ve yetkili kılınan mahkeme ya da mahkemeler gösterilmelidir.

Bu şartlardan biri eksikse yetki sözleşmesine dayanmak mümkün olmaz.

Yetki itirazı bakımından kesin yetki ile kesin olmayan yetki ayrımı belirleyicidir.

Kesin yetkinin bulunduğu davalarda mahkeme yetkili olup olmadığını davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırır; taraflar da mahkemenin yetkisiz olduğunu her zaman ileri sürebilir.

Kesin olmayan yetkide ise itiraz, cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir.

İtiraz eden taraf yetkili mahkemeyi, birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirmek zorundadır; aksi hâlde itiraz dikkate alınmaz.

Davalı süresinde ve usulüne uygun yetki itirazında bulunmazsa, dava açılan mahkeme yetkili hâle gelir.

Bu sonuç görev kurallarında görülmez ve yetki ile görevin sınavlarda en çok ayrıldığı noktalardan biridir.

Yetkisizlik kararı verildiğinde süreç, görevsizlik kararındaki usule paraleldir.

Taraflardan biri, karar kesin ise tebliğden, kanun yoluna gidilmeden kesinleşmişse kesinleşmeden, kanun yoluna başvurulmuşsa başvurunun reddi kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeden dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesini istemelidir.

Talep edilmezse dava açılmamış sayılır.

Dosyayı alan mahkeme taraflara kendiliğinden davetiye çıkarır.