HMGS Takdiri Deliller Konu Anlatımı

Takdiri deliller, kesin delillerden farklı olarak hâkimi bağlayıcı sonuçla zorlamayan ispat araçlarıdır.

Hâkim bu delilleri, dosyadaki diğer delillerle birlikte değerlendirir ve hangi delile neden üstünlük tanıdığını gerekçelendirme alanı içinde belirler.

Bu serbestlik keyfîlik anlamına gelmez.

Tanığın olayı nasıl öğrendiği, bilirkişi raporunun görev sınırına uyup uymadığı, keşif gözleminin uyuşmazlıkla bağlantısı ve uzman görüşünün bilimsel dayanağı değerlendirmede önem taşır.

Takdiri delillerin ortak öğrenme noktası şudur: delil mahkemeye sunuldu diye ispat otomatik gerçekleşmez; delilin ikna gücü, usulüne uygun toplanması ve ispat edilmek istenen vakıayla bağlantısı ayrıca değerlendirilir.

Tanık delilinde davada taraf olmayan kişiler dinlenebilir.

Taraflardan biri tanık dinletmek istiyorsa, hangi vakıa için tanık göstereceğini ve tanığın kimlik ile tebliğe elverişli adres bilgilerini liste hâlinde mahkemeye sunmalıdır.

Listede yer almayan kişi kural olarak tanık dinlenemez ve ikinci bir liste verilmez.

Adres hiç gösterilmemiş veya verilen adreste tanık bulunamamışsa mahkeme işin niteliğine uygun kesin süre tanır; bu sürede doğru adres bildirilmezse o tanığın dinlenilmesinden vazgeçilmiş sayılır.

Bu kurallar, tanık delilinin yargılamayı belirsiz biçimde uzatmasını önler.

Mahkeme, gösterilen tanıklardan bir kısmını dinledikten sonra ispat edilmek istenen konuda yeterli bilgiye ulaştığını düşünürse kalan tanıkların dinlenilmemesine karar verebilir.

Bu, tarafın sınırsız tanık dinletme hakkı bulunmadığını gösterir.

Tanıklık yalnızca tarafın delil getirme aracı değil, çağrılan kişi bakımından da usuli bir yükümlülüktür.

Tanık davetiye ile çağrılır; tarafların davetiye olmadan hazır bulundurduğu tanık da dinlenebilir.

Tanıklık için usulüne uygun çağrılan herkes kural olarak gelmek zorundadır.

Mazeretsiz gelmeyen tanık zorla getirilebilir, sebep olduğu giderlerden ve disiplin para cezasından sorumlu tutulabilir.

Davetiyede tanıklık konusu, duruşma yeri ve zamanı, gelmemenin veya tanıklıktan ya da yeminden kaçınmanın sonuçları ve ücret bilgisi yer alır.

Hâkim gerekli görürse tanığa yazılı soru kâğıdı gönderilmesine karar verebilir; fakat yazılı cevap yeterli değilse tanığı ayrıca dinleyebilir.

Bu düzenleme, tanık beyanının dosya üzerinden alınabileceğini ama hâkimin doğrudan dinleme ihtiyacını ortadan kaldırmadığını gösterir.

Tanıklıktan çekinme hakkı, kanunda gösterilen sebeplerle sınırlıdır.

Nişanlı, eski eş dâhil eş, altsoy ve üstsoy, evlatlık ilişkisi olanlar, üçüncü dereceye kadar kan veya kayın hısımları, koruyucu aile ve ilgili çocuklar kişisel sebeplerle çekinebilir.

Kanun gereği sır olarak korunması gereken bilgiler bakımından da çekinme mümkündür; sır sahibinin izin vermesi bazı durumlarda bu engeli kaldırabilir.

Tanığın beyanı kendisine veya yakınlarına doğrudan maddi zarar verecek, şeref veya itibarını zedeleyecek, ceza soruşturması veya kovuşturmasına yol açacak ya da meslek ve sanat sırrını açığa çıkaracaksa çekinme hakkı gündeme gelir.

Buna karşılık bazı hâllerde çekinme kullanılamaz; hukuki işlem yapılırken tanık olarak bulunmuş kişinin işlemin esası hakkında, aile içindeki doğum, ölüm veya evlenme olayları hakkında, ailevi mali uyuşmazlıklarda ya da tarafın selefi veya temsilcisi olarak yapılan işlerde tanıklık etmesi gerekebilir.

Tanığın dinlenmesi güvenilirliği ölçmeye yöneliktir.

Önce kimliği, mesleği, adresi, taraflarla yakınlığı ve beyanına güveni etkileyebilecek durumlar sorulur.

Tanığın davada menfaati veya doğruluğu konusunda kuşku doğuran bir sebep varsa taraflar bunu ileri sürüp ispatlayabilir.

Tanığa doğruyu söylemenin önemi, yalan tanıklığın cezai sonucu ve duruşma düzenine uyma yükümlülüğü anlatılır.

On beş yaşını bitirmemiş olanlar ile yeminin niteliğini kavrayamayacak durumda bulunanlar yeminsiz dinlenir.

Tanıklar ayrı ayrı dinlenir, henüz dinlenmeyenler salonda bulunmaz ve gerekirse yüzleştirme yapılabilir.

Tanık bildiklerini sözlü anlatır; yazılı not kullanması ancak hâkimin izin verdiği sınırlı hâllerde mümkündür.

Bu ayrıntılar, tanık beyanının yalnızca içerik değil, beyanın alınma biçimi bakımından da değerlendirmeye açık olduğunu gösterir.

Bilirkişi incelemesi, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren konularda kullanılır.

Genel bilgiyle, hayat tecrübesiyle veya hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilecek meselelerde bilirkişiye başvurulmaz.

Hukuk eğitimi almış kişiler de hukuk dışı ayrı bir uzmanlıklarını belgelemedikçe bilirkişi yapılamaz.

Bu kuralın temel amacı, hâkimin hukuki değerlendirme görevini bilirkişiye devretmesini önlemektir.

Mahkeme kural olarak bir bilirkişi görevlendirir; gerekçe varsa tek sayıda bir kurul oluşturabilir.

Bilirkişiler listelerden seçilir, bazı kişi ve kuruluşlar görev kabul etmekle yükümlüdür, ancak tanıklıktan çekinme sebepleri veya kabul edilebilir mazeretler söz konusu olabilir.

Bilirkişi mahkemenin yönetimi altında çalışır, görevi bizzat yerine getirir ve öğrendiği sırları saklar.

Bilirkişi görevlendirme kararında incelemenin sınırları, cevaplanacak sorular ve rapor süresi açıkça belirlenmelidir.

Rapor süresi kural olarak üç ayı geçemez; gerekçeyle uzatma yapılabilir, basit yargılama usulünde süreler daha kısadır.

Bilirkişi, görevin uzmanlık alanına girmediğini, başka uzmanla işbirliği gerektiğini veya bazı belgelerin toplanmasına ihtiyaç duyduğunu süresinde mahkemeye bildirmelidir.

Raporda gözlem ve inceleme konusu vakıalar, gerekçe, sonuç, tarih ve imza bulunur; kurulda görüş ayrılığı varsa azınlık görüşü ayrıca sunulabilir.

Taraflar raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde eksikliklerin tamamlanmasını, belirsizliklerin açıklanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteyebilir; bazı zor hâllerde kısa bir ek süre verilebilir.

Hâkim, bilirkişi görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir.

Bilirkişinin hukuki nitelendirme yapması yasaktır; rapor teknik alanı aşarsa bu sınır özellikle fark edilmelidir.

Keşif, hâkimin uyuşmazlık konusu hakkında bizzat duyularıyla bilgi edinmesidir.

Keşif mahkemede veya bulunduğu yerde yapılabilir; hâkim gerekirse bilirkişiden yardım alır.

Keşif kararını mahkeme taraf talebiyle veya kendiliğinden verebilir.

Kural olarak keşfi davaya bakan mahkeme yapar; konu yargı çevresi dışındaysa istinabe kullanılabilir, büyükşehir belediyesi sınırları içindeki bazı durumlarda davaya bakan mahkeme doğrudan keşif yapabilir.

Keşfin yeri, kapsamı ve zamanı mahkemece belirlenir; taraflar hazırsa huzurlarında, değilse yokluklarında yapılabilir.

Keşif sırasında tanık ve bilirkişi dinlenebilir, işlemler tutanağa geçirilir, hâkimin gözlemleri yazılır ve plan, çizim, fotoğraf gibi belgeler eklenebilir.

Taraflar ve üçüncü kişiler keşfe katlanmak ve engel olmamak zorundadır.

Taraf karşı koyarsa, ispat yükü kendisindeyse delilden vazgeçmiş, diğer taraftaysa iddia edilen vakıayı kabul etmiş sayılabilir; hâkim somut sebebe göre bu sonucu uygulamayabilir.

Uzman görüşü, tarafların dava konusu olayla ilgili uzmanından bilimsel mütalaa alabilmesidir.