HMGS Görev Konu Anlatımı

Görev, medeni usul hukukunda bir davanın hangi tür mahkeme tarafından görüleceğini belirleyen kurallar bütünüdür.

Bu kavram, çoğu zaman yetkiyle birlikte anılsa da ondan farklıdır.

Yetki, görevli mahkeme türünün hangi yerdeki mahkemesinin davaya bakacağını gösterirken, görev doğrudan mahkeme türünü belirler.

Bir uyuşmazlığın asliye hukuk mahkemesine mi, sulh hukuk mahkemesine mi, yoksa başka bir özel mahkemeye mi ait olduğu görev sorusudur.

HMK’nın göreve ilişkin ilk hükmü, bu sorunun önemini açıkça ortaya koyar: mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir ve göreve ilişkin kurallar kamu düzenindendir.

Görevin kamu düzeninden olması, bu alanın taraf iradesine kapalı olduğu anlamına gelir.

Davacı dava dilekçesinde yanlış mahkemeyi seçmiş olsa, davalı buna hiç itiraz etmese, hatta taraflar uyuşmazlığın o mahkemede görülmesini istese bile, görevli olmayan mahkeme davaya esastan bakamaz.

Mahkeme, görevli olup olmadığını yargılamanın her aşamasında kendiliğinden inceler.

Bu nedenle görev, dava şartları arasında düşünülür; mahkemenin uyuşmazlığın esasına girebilmesi için önce kendi görev alanı içinde bulunması gerekir.

Sınav sorularında “taraflar itiraz etmediği için mahkeme görevli hâle gelir” gibi ifadeler görev bakımından yanlıştır.

Bu sonuç ancak kesin olmayan bazı yetki hâlleri için tartışılabilir; görevde taraf susması görev noksanlığını gidermez.

HMK’da görev paylaşımının merkezinde asliye hukuk mahkemesi ve sulh hukuk mahkemesi bulunur.

Asliye hukuk mahkemesi, aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece malvarlığı haklarına ilişkin davalarla şahıs varlığına ilişkin davalarda görevlidir.

Kanun, bu davalarda dava konusunun değer veya miktarının önem taşımadığını özellikle belirtir.

Bu vurgu, eski alışkanlıklarla görev ayrımını parasal sınıra bağlama eğilimini keser.

Bir davanın değeri düşük diye sulh hukuk mahkemesine, yüksek diye asliye hukuk mahkemesine gideceği söylenemez.

Ayrıca HMK’da ve diğer kanunlarda aksine düzenleme yoksa, diğer dava ve işler bakımından da asliye hukuk mahkemesi görevli kabul edilir.

Bu nedenle asliye hukuk mahkemesi genel görevli mahkeme niteliğindedir.

Sulh hukuk mahkemesinin görev alanı ise sınırlıdır ve kanun tarafından konu esaslı biçimde sayılmıştır.

Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar bu alanın en belirgin örneğidir.

Kanun, kiralanan taşınmazların ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin özel hükümleri saklı tutarak, kira ilişkisinden doğan alacak davaları dahil bütün kira uyuşmazlıklarını ve bu davalara karşı açılan davaları sulh hukuk mahkemesine verir.

Bunun yanında taşınır veya taşınmaz mal ya da hakkın paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin davalar da sulh hukuk mahkemesinde görülür.

Yalnızca zilyetliğin korunmasına yönelik taşınır veya taşınmaz dava ve işler de bu kapsamdadır.

Son olarak HMK veya diğer kanunlar sulh hukuk mahkemesini ya da sulh hukuk hâkimini açıkça görevlendirmişse, o iş de sulh hukuk mahkemesinin görev alanına girer.

Bu düzenleme biçimi, görev sorunlarının çözümünde uygulanacak pratik sırayı gösterir.

Önce uyuşmazlığın özel bir mahkemeye veya sulh hukuk mahkemesine açıkça verilmiş olup olmadığı araştırılır.

Açık görev kuralı varsa o kural uygulanır.

Böyle bir kural yoksa ve uyuşmazlık özel hukuk alanında asliye hukuk mahkemesinin genel görev alanına giriyorsa, dava asliye hukuk mahkemesinde görülür.

Burada davacının uyuşmazlığı nasıl adlandırdığı tek başına belirleyici değildir; mahkeme, talep sonucu ve dayanılan hukuki ilişki üzerinden görev değerlendirmesi yapar.

Örneğin bir talep zilyetliğin korunmasıyla sınırlıysa sulh hukuk mahkemesi gündeme gelir; fakat taşınmaz üzerindeki ayni hakkın esasını değiştirmeye yönelen daha geniş bir talep varsa görev değerlendirmesi farklılaşabilir.

Görevli olmayan mahkemede dava açılması hâlinde mahkeme görevsizlik kararı verir.

Bu karar, davayı otomatik olarak görevli mahkemede devam ettirmez.

HMK, görevsizlik veya yetkisizlik kararından sonra dosyanın ilgili mahkemeye gönderilmesi için taraflardan birinin kararı veren mahkemeye başvurmasını arar.

Karar verildiği anda kesin nitelikteyse tebliğ tarihinden, kanun yoluna başvurulmadan kesinleşmişse kesinleşme tarihinden, kanun yoluna başvurulmuş ve başvuru reddedilmişse ret kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde gönderme talep edilmelidir.

Bu süre içinde talep yapılmazsa dava açılmamış sayılır ve bu konuda görevsizlik kararını veren mahkeme kendiliğinden karar verir.

Dosya gönderildiğinde ise dosyayı alan mahkeme taraflara kendiliğinden davetiye çıkarır.

Görevsizlik kararının bu sonucu, görev kuralının sadece teorik bir mahkeme dağılımı olmadığını gösterir.

Yanlış mahkemede dava açmak, zaman ve usul bakımından ciddi sonuç doğurabilir.

Dava açılmamış sayıldığında, davanın açılmasıyla bağlanan bazı usuli sonuçlar da tartışmalı hâle gelebilir; bu nedenle doğru görevli mahkemeyi belirlemek davanın başlangıcında kritik önemdedir.

Sınav açısından özellikle iki haftalık gönderme talebi süresi, bu sürenin hangi tarihten başlayacağı ve talep edilmezse davanın açılmamış sayılacağı birlikte öğrenilmelidir.

Görev uyuşmazlığı iki mahkeme arasında olumsuz biçimde de ortaya çıkabilir.

İki mahkeme de görevsizlik kararı verir ve bu kararlar kanun yoluna başvurulmadan kesinleşirse, davaya hangi mahkemenin bakacağını belirlemek için yargı yeri belirlenmesi yoluna gidilir.

İlk derece mahkemeleri bakımından bu belirleme bölge adliye mahkemesince yapılır; bölge adliye mahkemeleriyle ilgili durumlarda Yargıtay devreye girer.

Verilen yargı yeri belirlenmesi kararı, sonradan davaya bakacak mahkemeyi bağlar.

Böylece tarafın aynı dava nedeniyle mahkemeler arasında sürüncemede kalması önlenir.

Görev konusundaki temel öğrenme tuzakları birkaç noktada toplanır.

Birincisi, görev ile yetkiyi aynı şey sanmaktır; görev mahkeme türünü, yetki yer mahkemesini anlatır.

İkincisi, görev kurallarını tarafların itirazına bağlı düşünmektir; oysa görev kamu düzenindendir ve resen gözetilir.

Üçüncüsü, sulh hukuk mahkemesini düşük değerli davaların mahkemesi gibi ezberlemektir; HMK’nın ölçütü dava değeri değil, kanunun konu itibarıyla görev vermesidir.

Dördüncüsü, görevsizlik kararından sonra dosyanın kendiliğinden görevli mahkemeye gideceğini varsaymaktır; kanun iki haftalık gönderme talebini arar.

Bu ayrımlar doğru kurulduğunda görev, medeni usulün en erken ve en belirleyici dava şartlarından biri olarak anlaşılır.

Görev incelemesinde zaman bakımından bir kapanma noktası bulunmaması da ayrıca kavranmalıdır.

Yetki itirazında bazı hâllerde cevap dilekçesi süresi belirleyici olurken, görev noksanlığı yargılamanın ileri aşamalarında da ortaya konulabilir.

Mahkeme bunu ön incelemede fark edebileceği gibi tahkikat sırasında da değerlendirebilir.

Bu durum, görev kurallarının kamu düzeniyle bağlantısının doğal sonucudur.

Ancak mahkemenin görevsizlik kararı vermesi, davacının maddi hukuk bakımından haklı veya haksız olduğunu göstermez; yalnızca davanın yanlış mahkeme türünde açıldığını ifade eder.

Bu ayrım, usulden ret ile esastan ret arasındaki farkı anlamak için önemlidir.