HMGS Tespit Davası Konu Anlatımı

Tespit davası, hukuk yargılamasında davacının mahkemeden istemeyi seçtiği sonucun niteliği bakımından özel bir yere sahiptir.

Bu davada davacı, karşı tarafın bir şeyi vermesini, bir işi yapmasını, bir davranıştan kaçınmasını veya para ödemesini istemez.

Mahkemeden beklenen şey, taraflar arasındaki hukuki durumun açıklanmasıdır.

Bu açıklama bir hakkın varlığına, bir hukuki ilişkinin kurulmuş ya da kurulmamış olmasına, devam edip etmediğine veya sona erip ermediğine yönelik olabilir.

Kanun ayrıca bir belgenin sahteliğinin belirlenmesini de tespit davasının kapsamına alır.

Böylece tespit davası, uyuşmazlığın icrai sonucunu değil, hukuki zeminin ne olduğunu ortaya koyan bir dava olarak anlaşılmalıdır.

Bu dava türünü öğrenirken ilk ayrım eda davasıyla yapılmalıdır.

Eda davasında mahkeme, davalının belirli bir edimi yerine getirmesine karar verir; hüküm icraya elverişli bir mahkumiyet içerir.

Tespit davasında ise mahkeme yalnızca hukuki ilişkinin veya hakkın durumunu belirler.

Örneğin taraflar arasında kira ilişkisinin bulunup bulunmadığı tartışmalıysa, davacı uygun şartlarla bu ilişkinin varlığının tespitini isteyebilir.

Fakat aynı davada kiracının tahliyesi veya kira parasının ödenmesi isteniyorsa artık talep eda sonucuna yönelir.

Sınavlarda bu fark, talep sonucundaki fiile bakılarak yakalanır: mahkemeden “belirlensin” denilen hukuki durum tespit davasına, “yerine getirilsin” denilen edim ise eda davasına yakındır.

Tespit davasının kabul edilebilmesi için en kritik koşul hukuki yarardır.

HMK, kanunlarda ayrıca belirtilmiş durumlar dışında, bu davayı açanın hukuken korunmaya değer güncel bir yarar taşımasını arar. “Güncel” nitelik, belirsizliğin veya tehdidin o anda davacının hukuki alanını etkilemesini ifade eder.

Henüz ortaya çıkmamış, tamamen varsayımsal veya yalnızca akademik merak düzeyinde kalan meseleler tespit davasına konu edilmemelidir. “Korunmaya değer” nitelik ise mahkeme kararının davacının hukuki konumundaki gerçek bir belirsizliği gidermeye elverişli olmasını anlatır.

Bu nedenle tespit davası, dava açan kişinin ileride daha doğru karar verebilmesi için mahkemeden genel görüş alma yolu değildir.

Hukuki yarar şartının pratik sonucu şudur: Davacı aynı korumayı doğrudan eda davasıyla elde edebiliyorsa, çoğu durumda ayrıca tespit davasına ihtiyaç duyup duymadığı tartışılır.

Çünkü eda davası zaten alacağın veya hakkın varlığını inceleyip sonuçta icraya elverişli bir hüküm kurar.

Buna rağmen bazı durumlarda tespit hükmü, daha geniş veya daha erken bir koruma sağlayabilir.

Kanunun aradığı ölçü, soyut bir menfaat değil, dava açıldığı anda mahkeme kararına duyulan hukuki ihtiyaçtır.

Bu nokta, “her menfaat hukuki yarardır” şeklinde ezberlenmemelidir; yararın hukuki alanda korunabilir ve güncel olması gerekir.

Kanunun koyduğu ikinci sınır, maddi vakıaların tek başına tespit davası konusu yapılamamasıdır.

Maddi vakıa, dış dünyada gerçekleştiği ileri sürülen olaydır.

Bir toplantının yapılıp yapılmadığı, bir eşyanın belirli tarihte teslim edilip edilmediği veya bir kişinin belli bir yerde bulunup bulunmadığı tek başına tespit davasının konusu olmaz.

Mahkeme, olayları ancak bir hakkın veya hukuki ilişkinin değerlendirilmesi için inceler.

Davacı olayın kendisini değil, o olaydan doğan hukuki sonucun varlığını veya yokluğunu tespit ettirmelidir.

Bu ayrım, delil tespiti kurumuyla tespit davasının karıştırılmasını önler.

Delil tespiti, ileride kullanılacak bir delilin kaybolmasını veya incelenmesinin güçleşmesini önlemeye yönelen geçici nitelikte bir usul işlemidir; tespit davası ise dava sonunda hüküm verilen bağımsız bir dava türüdür.

Belge sahteliğinin tespiti, tespit davasının kanunda açıkça sayılan özel görünümüdür.

Burada davacı bir hukuki ilişkinin doğrudan tespitini değil, uyuşmazlık bakımından önem taşıyan belgenin güvenilirliğine ilişkin belirleme ister.

Ancak bu imkan da sınırsız değildir; belgenin sahteliği konusunda mahkeme kararına ihtiyaç bulunmalı ve dava hukuki yarar bakımından açıklanabilmelidir.

Bir belgenin yalnızca merak nedeniyle veya tarafların hukuki durumunu etkilemeyen biçimde tartışılması tespit davasının işleviyle bağdaşmaz.

Tespit davasının olumlu ve olumsuz biçimleri de sınav mantığı açısından önemlidir.

Davacı bir hakkın veya ilişkinin varlığının tespitini isteyebilir; buna olumlu tespit denir.

Davacı bir borcun bulunmadığının, bir ilişkinin kurulmadığının veya bir hakkın mevcut olmadığının belirlenmesini istiyorsa olumsuz tespit sonucu aranmaktadır.

Her iki halde de mahkeme, davalıyı bir edime zorlayan hüküm kurmaz; yalnızca hukuki durum hakkında bağlayıcı bir belirleme yapar.

Bu nedenle tespit hükmünün icra kabiliyeti, eda hükmündeki gibi doğrudan bir cebri icra emrine dayanmaz; asıl etkisi, hukuki belirsizliği yargısal kesinlikle ortadan kaldırmasıdır.

Öğrenme tuzağı, tespit davasını “kolay açılan genel belirleme davası” gibi görmektir.

HMK tam tersine iki filtre kurar: davacının güncel hukuki yararı olacak ve konu salt olaydan ibaret kalmayacaktır.

Bir soruda talep sonucu yalnızca bir olayın yaşandığının belirlenmesine yönelmişse, hak veya hukuki ilişki bağlantısı aramak gerekir.

Bir soruda davacı zaten doğrudan eda davasıyla aynı korumaya ulaşabiliyorsa, tespit davasındaki hukuki yarar ayrıca sorgulanmalıdır.

Bu bakış, tespit davasını eda, inşai dava ve delil tespiti kurumlarından ayırmanın en güvenli yoludur.

Ayrıca tespit davasının sınırlarını belirlerken belirsiz alacak davasıyla olan ilişki de yararlıdır.

Belirsiz alacak davasında davacı alacağın tahsilini hedefler; miktar başlangıçta tam belirlenemediği için kanun özel bir esneklik tanır.

Tespit davasında ise alacağın veya ilişkinin yalnızca varlığı konusunda hüküm istenir.

Bu nedenle “alacağım var mı?” sorusu tek başına tespit mantığına, “alacağım ödensin ama miktar tahkikatla netleşsin” sorusu belirsiz alacak mantığına yaklaşır.

Soru kökünde asgari miktar, tahkikatla kesinleştirme veya iki haftalık süre gibi ifadeler varsa tespit davası değil, belirsiz alacak davası akla gelmelidir.

Tespit davası kararının pratik değeri, tarafların sonraki davranışlarını hukuki belirsizlikten arındırmasıdır.

Bir kişi borçlu olup olmadığı, bir sözleşme ilişkisinin sürüp sürmediği veya bir belgenin güvenilir sayılıp sayılmayacağı konusunda ciddi bir tereddüt altındaysa, tespit hükmü ileride doğabilecek daha ağır uyuşmazlıkları önleyebilir.

Ancak mahkeme, yalnızca ileride delil olarak kullanılabilecek bir olayı kayda geçirmek için tespit hükmü vermez.

Bu tür ihtiyaçlarda delil tespiti, ihtiyati tedbir veya başka geçici hukuki koruma yolları ayrıca değerlendirilir.

Bir başka öğrenme noktası, tespit davasının olumlu ya da olumsuz kurulmasının hukuki yarar incelemesini ortadan kaldırmamasıdır.

Davacı, bir hakkın varlığının tespitini isterken de, borçlu olmadığının tespitini isterken de neden bu hükme şimdi ihtiyaç duyduğunu gösterebilmelidir.

Karşı tarafın ciddi bir iddiası, hukuki ilişkinin taraflar arasında belirsiz hale gelmesi veya davacının hukuki alanında güncel risk doğması bu ihtiyacı açıklayabilir.