HMGS Basit Yargılama Usulü Konu Anlatımı

Basit yargılama usulü, hukuk yargılamasında yazılı yargılama usulünün daha kısa ve yoğunlaştırılmış karşılığıdır.

Bu usulde amaç, uyuşmazlığın niteliği gereği uzatılmış dilekçe aşamalarına ve çok sayıda duruşmaya ihtiyaç göstermeyen işleri daha çabuk sonuçlandırmaktır.

Bu nedenle basit usul, taraflara daha az dilekçe imkânı verir, delillerin erken gösterilmesini ister ve mahkemeye bazı hâllerde duruşma açmadan dosya üzerinden karar verme alanı tanır.

Öğrenme bakımından ilk dikkat edilmesi gereken nokta, basit yargılama usulünün keyfî bir tercih olmadığıdır.

Hâkim, sırf dosyayı hızlandırmak istediği için herhangi bir davayı basit usule çeviremez; uygulanacak usul, kanunda veya ilgili özel düzenlemede belirlenen dava ve iş türüne göre tespit edilir.

Uygulama alanı, HMK’da açık bir listeyle kurulmuştur.

Kanunlarda ayrıca belirtilen hâller saklı kalmak üzere sulh hukuk mahkemelerinin görevine giren dava ve işler basit usule tabidir.

Mahkemeye doğrudan dosya üzerinden karar verebilme takdiri tanınan işler de aynı kapsamdadır.

Geçici hukuki koruma karakteri taşıyan ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti talepleri, deniz raporu alınması ve dispeççi atanması talepleri ile bunlara yönelik itirazlar bu usulle görülür.

Her çeşit nafaka davası, velayet ve vesayetle ilgili dava ve işler, hizmet ilişkisinden kaynaklanan davalar, konkordato ve sermaye şirketleri ya da kooperatiflerin uzlaşma yoluyla yeniden yapılandırılmasına ilişkin davalar da liste içindedir.

Tahkim hükümlerine göre mahkemenin görevli olduğu işler ve başka kanunlarda yazılı usul dışındaki usullerin uygulanacağı belirtilen dava ve işler de basit usule bağlanır.

Buradaki öğrenme tuzağı, sulh hukuk mahkemesi ibaresini yalnızca çekişmesiz işlerle sınırlı sanmaktır; kanun, sulh hukuk mahkemesinin görev alanına giren dava ve işleri genel bir kategori olarak alır.

Dilekçe aşaması basit usulün en belirgin farkıdır.

Dava dilekçesi ve cevap dilekçesi bulunur; fakat yazılı yargılamadaki cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri burada yoktur.

Davalı, dava dilekçesinin kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde cevap verir.

Cevap dilekçesinin bu sürede hazırlanması somut durum nedeniyle çok zor veya imkânsızsa, davalı yine iki haftalık cevap süresi içinde mahkemeye başvurmalıdır.

Mahkeme uygun görürse cevap süresinin bitiminden itibaren işleyecek, yalnızca bir defa verilebilecek ve iki haftayı geçmeyecek ek süre tanır.

Bu kuralda iki ayrıntı önemlidir: ek süre otomatik değildir ve talep asıl süre dolmadan yapılmalıdır.

Dava ve cevap dilekçelerinin yönetmelikte öngörülen form doldurularak verilmesi de mümkündür; fakat form kullanılması, dilekçenin içeriğinde bulunması gereken iddia, savunma ve delil bağlantısını ortadan kaldırmaz.

Deliller bakımından basit usul, taraflardan baştan hazırlıklı davranmalarını bekler.

Taraflar bütün delillerini dilekçeleriyle birlikte açıkça bildirmeli, her delilin hangi vakıayı ispat etmek için gösterildiğini belirtmeli, ellerindeki delilleri dilekçeye eklemeli ve başka yerlerden getirilecek belge veya dosyalar için bunlara ulaşmayı sağlayacak bilgileri vermelidir.

Bu düzenleme, tek turlu dilekçe sisteminin doğal sonucudur.

Taraf, daha sonra bir dilekçe daha vereceğini varsayarak delil bildirimini erteleyemez.

Elbette HMK’nın genel delil hükümlerinde sonradan delil gösterilmesine ilişkin istisnalar ayrıca değerlendirilir; ancak basit usulün mantığı, esas delil çerçevesinin dava ve cevap dilekçesinde kurulmasıdır.

Pratik hata, delili yalnızca ad olarak saymak ve hangi vakıayı desteklediğini göstermemektir; kanun, delil ile vakıa arasında açık bağ kurulmasını ister.

İddia ve savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı da yazılı usule göre daha erken sonuç doğurur.

Davacı bakımından yasak dava açılmasıyla, davalı bakımından ise cevap dilekçesinin mahkemeye verilmesiyle başlar.

Bu, basit usulde ikinci dilekçe turu bulunmamasının önemli bir sonucudur.

Davacı dava dilekçesinde talebinin dayandığı vakıaları, davalı da cevap dilekçesinde savunma temelini dikkatli kurmalıdır.

Sonradan yeni vakıa eklemek, savunmayı başka bir sebebe dayandırmak veya talebin dayanaklarını değiştirmek, kanunun izin verdiği istisnalar dışında usul engeline takılabilir.

Bu nedenle basit yargılama usulünü yalnızca duruşma sayısı az olan bir usul gibi görmek eksik olur; asıl yoğunlaşma, iddia, savunma ve delilin başlangıçta toplanmasındadır.

Mahkeme, mümkün olan hâllerde tarafları duruşmaya çağırmadan dosya üzerinden karar verir.

Dosya üzerinden karar verilemiyorsa ilk duruşma, yazılı usuldeki ön incelemeye benzer ama daha sıkı bir işlev görür.

Mahkeme bu duruşmada dava şartları, ilk itirazlar, hak düşürücü süre ve zamanaşımı konularında tarafları dinler.

Ardından tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek belirler.

Uyuşmazlık noktaları ortaya konduktan sonra taraflar sulhe veya arabuluculuğa teşvik edilir.

Sonuç tutanağa geçirilir ve hazır bulunan taraflarca imzalanır.

Tahkikat, bu tutanakta belirlenen anlaşmazlık alanı üzerinden yürür.

Bu sebeple ilk duruşma yalnızca şekli bir yoklama değildir; davanın hangi eksende ilerleyeceğini belirleyen yoğun bir usul aşamasıdır.

Tahkikatın süre ve duruşma düzeni de basit usulün hızlandırıcı karakterini gösterir.

Mahkeme, tarafların dinlenmesini, delillerin incelenmesini ve tahkikat işlemlerini ilk duruşma dışında iki duruşmada tamamlar.

Duruşmalar arasındaki süre kural olarak bir aydan uzun olamaz.

Ancak bilirkişi incelemesinin uzaması veya istinabe yoluyla işlem yapılması gibi işin niteliğinden kaynaklanan zorunlu hâller varsa hâkim gerekçesini belirterek daha ileri bir tarih belirleyebilir ve ikiden fazla duruşma yapabilir.

Bu istisna, basit usulün katı bir mekanik takvim olmadığını gösterir; fakat gerekçeli zorunluluk aranması, sürecin yazılı yargılamaya benzer şekilde uzamasını önlemeyi amaçlar.

İşlemden kaldırılan dosya yenilendikten sonra tekrar takipsiz bırakılırsa dava açılmamış sayılır; bu da takip yükünün basit usulde daha dikkatli yönetilmesi gerektiğini gösterir.

Hüküm aşamasında tahkikat tamamlandığında mahkeme tarafların son beyanlarını alır, yargılamanın bittiğini bildirir ve kararını tefhim eder.

Taraflara sonradan yazılı beyanda bulunmaları için ayrıca süre verilmez.

Kararın tefhimi kural olarak hükme ilişkin bütün unsurların gerekçeyle birlikte açıklanmasıyla gerçekleşir.

Zorunlu bir neden varsa hâkim bunu tutanağa geçirerek yalnızca hüküm özetini tefhim edebilir; bu durumda gerekçeli kararın en geç bir ay içinde yazılıp tebliğe çıkarılması gerekir.