HMGS Hâkimin Yasaklılığı ve Reddi Konu Anlatımı

Hâkimin yasaklılığı ve reddi, hukuk yargılamasında karar verecek kişinin tarafsızlığına duyulan güveni koruyan iki ayrı güvencedir.

Her iki kurum da hâkimin davaya bakmamasına yol açabilir; fakat dayandıkları mantık aynı değildir.

Yasaklılıkta kanun, bazı durumları o kadar güçlü tarafsızlık riski olarak kabul eder ki taraflardan birinin talepte bulunmasına gerek bırakmadan hâkimin davaya bakamayacağını söyler.

Ret kurumunda ise hâkimin tarafsızlığından şüphe duyulmasını gerektiren önemli bir sebep bulunur ve bu sebep taraflardan biri tarafından ileri sürülebileceği gibi hâkim tarafından da çekilme şeklinde gündeme getirilebilir.

Bu ayrım, konunun ezberlenmesinden çok doğru sınıflandırılmasını gerektirir.

Yasaklılık sebepleri HMK’da kapalı ve açık biçimde sayılmıştır.

Hâkim, kendisine ait olan veya doğrudan ya da dolaylı olarak ilgili bulunduğu davaya bakamaz.

Bu düzenleme, hâkimin davanın sonucuyla kişisel bağının bulunduğu durumları kapsar.

Hâkim, aralarındaki evlilik bağı sona ermiş olsa bile eşinin davasına, kendisinin veya eşinin altsoy ya da üstsoyunun davasına, kendisiyle evlatlık bağı bulunan kişinin davasına da bakamaz.

Üçüncü derece dahil kan hısımlığı veya evlilik bağı ortadan kalkmış olsa bile kayın hısımlığı bulunanların davaları da yasaklılık kapsamındadır.

Hâkimin nişanlısının davası ile taraflardan birinin vekili, vasisi, kayyımı veya yasal danışmanı sıfatıyla hareket ettiği dava da aynı sonucu doğurur.

Bu hâllerden biri varsa hâkim talep beklemeden çekinmek zorundadır.

Yasaklılık sebebine rağmen yapılan işlemlerin sonuçları ağırdır.

Çekinme kararına karşı üst mahkemeye başvurulabilir.

Yasaklama sebebinin doğduğu tarihten itibaren hâkimin huzuruyla yapılan işlemler üst mahkeme kararıyla iptal edilebilir; hüküm ve kararlar ise her durumda iptal edilir.

Bu durumda hâkimin yargılama giderlerinden sorumlu tutulması da mümkündür.

İlk derece mahkemesi hâkiminin çekinme kararı hakkında başvuru yapılırsa bölge adliye mahkemesinin vereceği karar kesindir.

Bu sonuçlar, yasaklılığın yalnızca nezaket veya etik düzeyde değil, yargılama işlemlerinin geçerliliğini etkileyen bir usul güvencesi olduğunu gösterir.

Ret sebepleri yasaklılıktan farklı olarak hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebep bulunmasına dayanır.

Kanun bazı durumlarda ret sebebinin özellikle var sayılacağını belirtir.

Hâkimin davada taraflardan birine öğüt vermesi veya yol göstermesi, taraflardan birine ya da üçüncü kişiye kanunen gerekmediği hâlde görüşünü açıklaması ret sebebidir.

Hâkimin aynı davada tanık veya bilirkişi olarak dinlenmiş olması, hâkim ya da hakem sıfatıyla hareket etmiş bulunması, uyuşmazlıkta arabuluculuk veya uzlaştırmacılık yapmış olması da tarafsızlık görünümünü zedeler.

Davanın hâkimin dördüncü derece dahil yansoy hısımlarına ait olması ya da dava sırasında taraflardan biriyle hâkim arasında bir dava veya düşmanlık bulunması da ret sebebi kabul edilir.

Burada amaç, yalnız fiili tarafgirliği değil, makul şüphe yaratabilecek görünümü de önlemektir.

Hâkim, reddini gerektiren bir sebep bulunduğunu düşünürse bizzat çekilebilir.

Ancak böyle bir sebep varken kendiliğinden çekilmezse, taraflardan biri ret talebinde bulununcaya kadar davaya bakabilir.

Tarafın ret talebi sıkı usule bağlıdır.

Ret sebebini bilen taraf, bu talebi en geç ilk duruşmada ileri sürmelidir.

Sebep yargılama devam ederken öğrenilmişse, öğrenmeden sonraki ilk duruşmada ve yeni bir işlem yapılmadan önce hemen bildirilmelidir.

Süresinde ileri sürülmeyen ret talebi dinlenmez.

Hâkimin reddi dilekçeyle istenir; dilekçede dayanılan sebepler, deliller veya emareler açıkça gösterilmeli, varsa belgeler eklenmelidir.

Dilekçe reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeye verilir, karşı tarafa tebliğ ettirilir ve ret talebi geri alınamaz.

Hâkimi çekilmeye davet etmek de ret talebi hükmündedir.

Ret talebini inceleyecek merci, reddedilen hâkimin katılmadığı mahkemedir.

Reddedilen hâkimin katılmaması mahkemenin toplanmasını engelliyorsa veya mahkeme tek hâkimliyse, kanunda belirtilen sıraya göre o yerdeki diğer asliye hukuk hâkimi, bu mümkün değilse asliye ceza hâkimi veya en yakın asliye hukuk mahkemesi devreye girer.

Sulh hukuk hâkiminin reddinde de önce o yerdeki diğer sulh hukuk hâkimi, yoksa kanunda sayılan diğer hâkimler ve en yakın sulh hukuk hâkimi dikkate alınır.

Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinde başkan veya üyenin reddi, reddedilen kişi katılmadan görevli dairece karara bağlanır; dairenin toplanmasını engelleyecek toplu ret talepleri dinlenmez.

Ret talebi bazı hâllerde esasa girilmeden geri çevrilir.

Talep süresinde yapılmamışsa, ret sebebi ve buna ilişkin inandırıcı delil ya da emare gösterilmemişse veya talebin davayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa ret talebi kabul edilmeyerek geri çevrilir.

Toplu mahkemelerde bu karara reddedilen hâkim de katılır; tek hâkimli mahkemelerde kararı reddedilen hâkim verir.

Bu kararlara karşı ancak esas hükümle birlikte istinaf veya temyiz yoluna başvurulabilir.

Ret talebinin incelenmesi dosya üzerinden yapılabilir.

Ret sebebi kesin olarak ispatlanmasa bile merci bunu muhtemel görürse talebi kabul edebilir; ret sebepleri hakkında yemin teklif edilemez.

Reddi istenen hâkim, karar verilene kadar davaya bakamaz; fakat gecikmesinde sakınca bulunan iş ve davalar bu kuralın dışındadır.

Ret talebi kabul edilmezse hâkim davaya bakmaya devam eder.

Talebin kötü niyetle yapıldığı ve esas yönünden kabul edilmediği anlaşılırsa, talepte bulunanların her biri hakkında disiplin para cezasına hükmedilir.

Aynı davada aynı tarafça yeniden yapılan ret talebi reddedilirse ceza öncekinin iki katından az olamaz.

Ret kararlarına karşı kanun yolu, esas hükmün kanun yoluna açık olup olmamasına göre şekillenir.

Esas hüküm bakımından istinaf veya temyiz yolu kapalıysa ret merci kararları kesindir; açıksa tebliğden itibaren iki hafta içinde ilgili kanun yoluna gidilebilir ve üst derece kararları kesindir.

Ret talebinin kabulü veya ret talebinin reddine ilişkin kararın kaldırılması hâlinde, ret sebebinin doğduğu tarihten sonra reddedilen hâkimce yapılmış ve itiraz edilen esasa etkili işlemler, sonraki hâkim veya mahkeme tarafından iptal edilir.

Aynı koruma yalnız hâkimle sınırlı değildir.

Davada görev yapan zabıt kâtibi hakkında da yasaklılık ve ret sebepleri kıyasen uygulanır.