HMGS Kesin Deliller Konu Anlatımı

Kesin deliller, medeni yargılamada hâkimin delilleri serbestçe değerlendirmesine getirilen kanuni sınırları gösterir.

Kural olarak hâkim delilleri serbestçe değerlendirir; ancak kanun bazı delillere özel bağlayıcılık tanır.

Bu bağlayıcılık, delilin her durumda davayı kazandıracağı anlamına gelmez.

Kesin delilin konusu, kapsamı, geçerlilik şartları ve hangi vakıayı karşıladığı yine doğru belirlenmelidir.

Bir senedin varlığı, senette yazmayan her olguyu ispatlamaz; bir yemin, yalnızca yemin konusu yapılan vakıa bakımından sonuç doğurur; ikrar da ancak ikrar edilen vakıayı çekişme dışına çıkarır.

Bu nedenle kesin deliller öğrenilirken delilin adı kadar, hangi hukuki sınır içinde kesin etki doğurduğu da izlenmelidir.

İkrar, kesin delil mantığının en sade örneğidir.

Tarafın veya vekilinin mahkeme önünde kabul ettiği vakıa artık çekişmeli sayılmaz ve o vakıanın ispatı gerekmez.

İkrar edilen husus, hukuki değerlendirme değil maddi vakıadır.

Bir tarafın kendi aleyhine sonuç doğurabilecek bir olayı mahkeme huzurunda kabul etmesi, yargılamanın o noktasını daraltır.

İkrardan dönme imkânı sınırlıdır; yalnızca maddi hata varsa geri dönüş gündeme gelebilir.

Bu kuralın amacı, tarafların mahkeme önündeki açık beyanlarının yargılamayı güvenilir biçimde şekillendirmesidir.

Fakat sulh görüşmelerinde yapılan açıklamalar bu sonuçla bağlanmaz.

Çünkü taraflar uzlaşma ihtimalini araştırırken bazı olguları tartışabilir, varsayımsal kabuller yapabilir veya taviz önerebilir; bunların dava içinde kesin ikrar gibi kullanılacağı endişesi sulh arayışını zayıflatır.

Senet ve belge sistemi, kesin delillerin en ayrıntılı alanıdır.

HMK belge kavramını yalnızca klasik yazılı metinle sınırlamaz; yazılı veya basılı metinler, senetler, çizim, plan, kroki, fotoğraf, film, görüntü ve ses kayıtları, elektronik ortamdaki veriler ve benzeri bilgi taşıyıcıları belge sayılabilir.

Buna rağmen her belge senet değildir ve her belge kesin delil etkisi doğurmaz.

Senetle ispat zorunluluğu özellikle hukuki işlemler bakımından önemlidir.

Bir hakkın doğması, devri, değiştirilmesi, yenilenmesi, ertelenmesi, ikrarı, sona erdirilmesi veya ifası amacıyla yapılan hukuki işlemler, yapıldıkları andaki miktar veya değer kanuni eşiği aşıyorsa senetle ispatlanmalıdır.

Sonradan ödeme veya borçtan kurtarma gibi nedenlerle değer düşse bile başlangıçtaki zorunluluk ortadan kalkmaz.

Senede karşı tanıkla ispat yasağı da aynı mantığın devamıdır.

Bir senede bağlı iddiaya karşı, senedin hükmünü ortadan kaldıracak veya zayıflatacak nitelikteki hukuki işlemler, miktar düşük olsa bile tanıkla ispatlanamaz.

Bu kural, yazılı delilin güvenilirliğini korur.

Ancak tanık deliline tamamen kapalı bir alan yoktur.

Senetle ispat gereken hâllerde delil başlangıcı varsa tanık dinlenebilir.

Delil başlangıcı, işlemi tek başına ispatlamaya yetmeyen fakat iddia edilen hukuki işlemi muhtemel gösteren ve karşı tarafa ya da temsilcisine bağlanabilen bir belgedir.

Ayrıca kanun, yakın aile ilişkileri içindeki işlemler, işin niteliği gereği senede bağlanması beklenmeyen ilişkiler, yangın, deniz kazası veya deprem gibi senet alınmasını olağan dışı biçimde güçleştiren durumlar, irade bozukluğu ve aşırı yararlanma iddiaları, üçüncü kişilerin muvazaa iddiaları ve senedin beklenmeyen olay ya da zorlayıcı nedenle kaybolduğunu kuvvetle düşündüren hâller için tanık dinlenmesine izin verir.

Resmî senetler ile adi senetlerin ispat gücü farklı düzenlenir.

İlamlar ve düzenleme biçimindeki noter senetleri, sahtelik kanıtlanmadıkça kesin delil sayılır.

Noterlerin ilgililerin beyanına dayanarak tasdik ettiği senetler ve yetkili memurların görev alanında usulüne uygun düzenlediği belgeler ise aksi ispatlanıncaya kadar kesin delil etkisi taşır.

Adi senetlerde bağlayıcılık, senedin mahkeme huzurunda ikrar edilmesine veya inkâr eden kişiden çıktığının mahkemece kabul edilmesine bağlıdır; bu durumda aksi ispatlanmadıkça kesin delil niteliği doğar.

Güvenli elektronik imzayla oluşturulan elektronik veri senet hükmündedir ve hâkim bu niteliği kendiliğinden inceler.

İmza atamayanların mühür, parmak izi veya araç kullanarak yaptığı işlemlerde noter düzenleme veya onay şartları önem kazanır; aksi hâlde belgenin senet niteliği tartışmalı hâle gelebilir.

Sahtelik iddiası, senedin ispat gücünü doğrudan etkileyen özel bir yoldur.

Kendisi tarafından düzenlendiği ileri sürülen belgedeki yazı veya imzayı reddetmek isteyen taraf, sahtelik iddiasını ileri sürmelidir; aksi hâlde belge aleyhine kullanılabilir.

Adi senette yazı veya imza inkâr edildiğinde, bu konuda karar verilene kadar senet işleme esas alınmaz.

Resmî senette ise sahtelik mahkeme kararıyla sabit olmadıkça senet etkisini korur.

Hâkim, sahtelik incelemesinde önce tarafı dinleyip karşılaştırmaya elverişli yazı ve imzaları değerlendirebilir; kanaat oluşmazsa bilirkişiye başvurur.

Haksız ve kötü niyetli sahtelik iddiası, yargılamayı geciktirdiği ölçüde mali sonuçlar doğurabilir.

Bu alanın pratik tuzağı, her inkârın senedi otomatik olarak hükümsüz kıldığını sanmaktır; sonuç, senedin türüne ve sahtelik incelemesinin sonucuna göre değişir.

Belge ibrazı ve ticari defterler kesin delillerle yakından bağlantılıdır.

Taraflar kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandığı ve ellerinde bulunan belgeleri mahkemeye sunmak zorundadır.

Elektronik belgeler çıktı alınarak ve gerektiğinde incelemeye elverişli elektronik ortama kaydedilerek ibraz edilir.

Mahkeme zorunlu ve hukuka uygun gördüğü belge ibrazı için kesin süre verebilir; belgeyi elinde bulunduran taraf haklı neden olmaksızın sunmazsa mahkeme belgenin içeriği konusunda diğer tarafın açıklamasını kabul edebilir.

Ticari defterler, ticari davalarda belirli şartlarla delil olabilir.

Usulüne uygun tutulmuş, gerekli onayları yapılmış ve kayıtları birbirini doğrulayan defterler, karşı tarafın defterleriyle çelişmemesi, karşı tarafın defter ibrazından kaçınması veya aksinin senet ya da başka kesin delille ispatlanmamış olması gibi şartlarla sahibi lehine sonuç doğurabilir; usulsüz defter kayıtları ise sahibi aleyhine delil olur.

Yemin, kesin deliller içinde kişisel beyana dayanan özel bir araçtır.

Yeminin konusu, davanın çözümünde önemli, çekişmeli ve kişinin kendisinden kaynaklanan vakıalardır; bir kişinin bir hususu bilmesi de bu kapsamda kabul edilir.

Tarafların serbestçe tasarruf edemeyeceği vakıalar, geçerliliği için yalnızca taraf iradelerinin yeterli olmadığı işlemler ve yemin edecek kişinin onurunu zedeleyecek ya da onu ceza soruşturması veya kovuşturması riskiyle karşılaştıracak hususlar yemine konu olamaz.