HMGS Dava Şartları ve İlk İtirazlar Konu Anlatımı

Dava şartları ve ilk itirazlar, davanın esasına geçilmeden önce yargılamanın kapısında kontrol edilen iki ayrı usul kurumudur.

İkisi de mahkemenin esasa sağlıklı biçimde ulaşmasını etkiler, fakat çalışma biçimleri aynı değildir.

Dava şartları, mahkemenin davayı inceleyebilmesi için varlığı gereken temel koşullardır.

İlk itirazlar ise davalının belirli süre ve dilekçede kullanması gereken usuli savunma imkanlarıdır.

Bu ayrım doğru kurulmadığında, özellikle yetki ve tahkim konularında sınav soruları kolayca yanlış cevaplanır.

HMK’nın dava şartları listesi mahkemeye ilişkin koşullarla başlar.

Türk mahkemelerinin uyuşmazlık üzerinde yargı hakkı bulunmalıdır.

Uyuşmazlık hukuk yargısında görülebilir nitelikte olmalı, yani yargı yolu caiz olmalıdır.

Davaya bakan mahkeme görevli olmalıdır.

Yetkinin kesin olarak düzenlendiği hallerde, davanın o kesin yetkili mahkemede açılması gerekir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, görev ile yetki arasındaki farktır.

Görev, mahkemenin türü ve derecesiyle ilgilidir; kesin yetki ise yer bakımından kanunun emredici şekilde belirlediği mahkemeyi ifade eder.

Kesin olmayan yetki ise dava şartı değil, süresinde ileri sürülmesi gereken ilk itirazdır.

Taraflara ilişkin dava şartları da yargılamanın meşru biçimde yürütülmesi için zorunludur.

Taraf ehliyeti, bir kimsenin davada taraf olabilmesini; dava ehliyeti ise usul işlemlerini kendisi yapabilme gücünü anlatır.

Kanuni temsil gereken hallerde temsilcinin gerekli niteliği taşıması aranır.

Dava takip yetkisi, belirli bir davayı taraf sıfatıyla yürütebilme yetkisidir ve maddi hukuktaki hak sahipliğiyle her zaman aynı şekilde görünmeyebilir.

Dava vekil aracılığıyla takip ediliyorsa, vekilin davaya vekalet ehliyeti ve usulüne uygun vekaletnamesi de dava şartları arasında yer alır.

Bu başlıklar, mahkemenin doğru kişilerle ve geçerli temsil ilişkisiyle yargılama yapmasını sağlar.

Davanın kendisine bağlı şartlar da liste içinde önemli yer tutar.

Davacının yatırması gereken gider avansını yatırması gerekir.

Teminat gösterilmesine karar verilmişse bu kararın gereği yerine getirilmelidir.

Davacının dava açmakta hukuki yararı bulunmalıdır.

Aynı dava daha önce açılmış ve halen görülüyor olmamalıdır; bu durum derdestlik engelidir.

Aynı dava hakkında daha önce kesin hüküm verilmişse yeni dava açılamaz.

Bu iki son şart, aynı uyuşmazlığın aynı taraflar arasında aynı dava sebebi ve taleple tekrar tekrar görülmesini engellemeye yönelir.

Kanun ayrıca diğer kanunlarda öngörülen dava şartlarının saklı olduğunu belirterek listenin özel düzenlemelerle genişleyebileceğini kabul eder.

Dava şartlarının incelenmesi resen yapılır.

Mahkeme, taraflar söylemese bile bu şartların mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında araştırır.

Taraflar da dava şartı eksikliğini zaman sınırlaması olmadan ileri sürebilir.

Bu özellik, dava şartlarını ilk itirazlardan ayıran ana noktadır.

Mahkeme eksiklik saptarsa kural olarak davayı usulden reddeder.

Ancak eksiklik giderilebilir nitelikteyse önce kesin süre verilmelidir.

Örneğin tamamlanması mümkün bir eksiklik varsa mahkeme hemen ret yoluna gitmez; davacıya bunu düzeltme fırsatı tanır.

Kesin sürede eksiklik giderilmezse usulden ret kararı verilir.

Kanun, yargılamanın gereksiz yere şekli retle sonuçlanmasını önleyen bir düzeltici kural da getirir.

Dava şartı eksikliği mahkeme tarafından esasa girilmeden önce fark edilmemiş, taraflarca da ileri sürülmemiş, fakat hüküm anına gelindiğinde bu eksiklik artık giderilmişse, sırf başlangıçtaki noksanlık nedeniyle dava usulden reddedilemez.

Bu hüküm, dava şartlarının ciddiyetini ortadan kaldırmaz; yalnızca sonradan fiilen tamamlanmış bir eksiklik yüzünden yargılamanın boşa çıkarılmasını engeller.

Öğrenci bu kuralı “dava şartları her zaman önemsizleşir” diye değil, “hüküm anında giderilmiş eksiklik için başlangıca dönülmez” şeklinde anlamalıdır.

İlk itirazlar ise kanunda sınırlı biçimde sayılmıştır.

Kesin yetki kuralının bulunmadığı hallerde yetki itirazı bir ilk itirazdır.

Uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği savunması da ilk itirazdır.

Bu liste dışındaki her usuli savunma ilk itiraz sayılmaz.

Özellikle kesin yetki ile kesin olmayan yetki ayrımı çok önemlidir.

Kesin yetki dava şartı gibi mahkemece gözetilirken, kesin olmayan yetki davalının süresinde ileri süreceği ilk itirazdır.

Soru kökünde yetkinin kesin olup olmadığı belirtilmişse, cevap çoğu kez buradan çıkar.

İlk itirazların kullanılma zamanı katıdır.

Davalı bu itirazların tamamını cevap dilekçesinde ileri sürmek zorundadır.

Cevap dilekçesinde yer almayan ilk itiraz sonradan dinlenmez.

Hatta cevap dilekçesi verildikten sonra cevap süresi henüz dolmamış olsa bile ilk itirazların artık ileri sürülemeyeceğine ilişkin sistematik, cevap dilekçesinin bu konudaki kapatıcı etkisini gösterir.

Bu nedenle davalı bakımından ilk itirazlar hak düşürücü bir usul disiplini içinde değerlendirilmelidir.

İnceleme sırası da ayrıdır.

Mahkeme önce dava şartlarını ele alır, sonra ilk itirazları inceler.

İlk itirazlar ön sorunlar gibi karara bağlanır; yani esasa geçilmeden önce çözülmesi gereken ara nitelikteki usuli meseleler olarak görülür.

Bu sıralama mantıklıdır: Eğer dava şartı yoksa mahkemenin ilk itirazlara geçmesine gerek kalmayabilir.

Dava şartları mevcutsa, davalının süresinde kullandığı ilk itirazlar değerlendirilir.

Sınav için en güvenli ayrım şu şekilde kurulabilir: Dava şartları mahkemece kendiliğinden gözetilir, her aşamada ileri sürülebilir ve eksiklik giderilemiyorsa usulden ret sonucuna götürür.

İlk itirazlar ise yalnız davalı tarafından cevap dilekçesinde ileri sürülür, süresi kaçırılırsa kaybedilir ve dava şartlarından sonra incelenir.

Görev, yargı yolu, hukuki yarar, derdestlik ve kesin hüküm dava şartlarıdır; kesin olmayan yetki ve tahkim ilk itirazdır.

Bu ayrımı ezberlemekten çok, her kurumun amacını görmek gerekir: dava şartları mahkemenin esasa girme yeteneğini korur, ilk itirazlar ise davalının zamanında kullanması gereken usuli savunma alanını düzenler.

Dava şartları bakımından “usulden ret” ile “esastan ret” ayrımı da öğrenilmelidir.

Usulden ret, mahkemenin uyuşmazlığın maddi haklılığına girmeden, davanın görülebilirlik koşullarından biri eksik olduğu için davayı sona erdirmesidir.

Esastan ret ise mahkemenin uyuşmazlığı inceleyip davacının talebini haklı bulmamasıdır.

Dava şartı yokluğunda mahkeme, davacının gerçekten haklı olup olmadığını tartışmaz; önce yargılamanın yapılabilir olup olmadığına bakar.

Bu nedenle dava şartı soruları, maddi hukuk bilgisinden çok usul hukuku eşiğini ölçer.

Hukuki yarar, dava şartları içinde tespit davasıyla da bağlantılı olduğu için ayrıca dikkat ister.

Davacının mahkemeden istediği karar, onun hukuki durumuna gerçek bir katkı sağlamalıdır.

Dava açmak yalnız teorik açıklama almak veya karşı tarafı rahatsız etmek için kullanılamaz.

Hukuki yarar yoksa mahkeme esasa girmez.

Derdestlik ve kesin hüküm ise yargılamanın tekrarını engeller.

Derdestlikte aynı dava halen görülmektedir; kesin hükümde ise aynı uyuşmazlık daha önce nihai biçimde çözülmüştür.

İkisinin ortak amacı çelişkili kararları ve gereksiz yargılamayı önlemektir.

İlk itirazlarda tahkim savunması özel önem taşır.

Taraflar uyuşmazlığın hakemlerce çözüleceğini kararlaştırmışsa, davalı bunu süresinde ileri sürerek devlet mahkemesinin uyuşmazlığı esas yönünden incelememesi gerektiğini savunur.

Ancak bu savunma cevap dilekçesinde ileri sürülmezse dinlenmez.