HMGS Belirsiz Alacak Davası Konu Anlatımı

Belirsiz alacak davası, alacak davası açmak isteyen kişinin dava tarihinde tam tutarı güvenli biçimde belirleyemediği durumlar için kabul edilmiş bir dava yoludur.

Bu dava türünde davacı, karşı taraftan bir alacağın hüküm altına alınmasını ister; bu yönüyle dava, sonuç bakımından eda karakteri taşır.

Fark, davanın başında talep sonucunun kesin miktarla kurulmasının kanun tarafından her durumda zorunlu tutulmamasıdır.

HMK, alacaklının miktarı veya değeri tam ve kesin olarak belirlemesinin kendisinden beklenemediği ya da bunun imkansız olduğu hallerde, alacaklının hukuki ilişkiyi ve asgari bir miktar veya değeri belirterek dava açabilmesine izin verir.

Bu düzenlemenin merkezinde iki ölçüt bulunur: beklenemezlik ve imkansızlık.

Beklenemezlik, alacaklının gerekli özeni göstermesine rağmen dava tarihinde kesin tutarı belirlemesinin ondan makul olarak istenemeyeceği halleri anlatır.

İmkansızlık ise belirleme için gereken bilgi, hesaplama veya incelemenin dava açılırken objektif olarak yapılamaması anlamına gelir.

Her belirsizlik bu davayı haklı çıkarmaz.

Davacı kendi ihmaliyle hesap yapmamışsa veya elindeki bilgilerle miktarı belirleyebilecek durumdaysa belirsiz alacak davasının şartları tartışmalı hale gelir.

Sınav sorularında bu yüzden “davacı bilmiyor” ifadesi tek başına yeterli görülmemeli; bilmemenin kanunen korunabilir bir sebebe dayanıp dayanmadığı aranmalıdır.

Davacının dava dilekçesinde hukuki ilişkiyi göstermesi zorunludur.

Alacak hangi sözleşmeden, haksız fiilden, kanuni ilişkiden veya başka hukuki temelden doğuyorsa dava dilekçesinde bu zemin açıklanmalıdır.

Çünkü mahkeme, belirsiz alacak davasında da soyut bir para talebini incelemez; alacağın hukuki dayanağı üzerinden uyuşmazlığı yürütür.

Ayrıca davacı en azından asgari bir miktar veya değer belirtmelidir.

Bu asgari tutar, davanın tamamen miktarsız açılmasını önleyen eşiği oluşturur.

Böylece davalı neyle karşı karşıya olduğunu anlar, mahkeme de yargılamanın sınırlarını başlangıç düzeyinde belirleyebilir.

Yargılama ilerledikçe belirsizliğin ortadan kalkması için kanun özel bir mekanizma kurar.

Karşı tarafın verdiği bilgiler veya tahkikat sırasında elde edilen veriler alacağın artık tam ve kesin olarak belirlenmesini mümkün hale getirebilir.

Bu aşamada hakim, tahkikat sona ermeden davacıya iki haftalık kesin süre verir.

Sürenin kesin olması, davacının bu imkanı dikkatli kullanması gerektiğini gösterir.

Davacı süre içinde talebini belirlerse, bunu iddianın genişletilmesi yasağına takılmadan yapabilir.

Bu, belirsiz alacak davasının en ayırt edici sonuçlarından biridir; çünkü dava zaten başlangıçtaki belirsizliği giderme mantığıyla açılmıştır.

Davacı verilen kesin sürede talebini tam ve kesin hale getirmezse, dava başlangıçta gösterilen miktar veya değer üzerinden görülüp karara bağlanır.

Bu sonuç, belirsiz alacak davasının davacıya sınırsız ve süresiz bir belirleme serbestisi vermediğini ortaya koyar.

Kanun, başlangıçta davacıyı korur; ancak miktar belirlenebilir hale geldiğinde yargılamanın netleşmesini ister.

Bu nedenle sınavlarda iki haftalık kesin sürenin hangi anda verileceğine dikkat edilmelidir: alacak belirlenebilir hale geldiğinde ve tahkikat bitmeden.

Tahkikat tamamlandıktan sonra bu mekanizmanın işletilmesi kanunun kurgusuyla bağdaşmaz.

Belirsiz alacak davası kısmi dava ile sık karıştırılır.

Kısmi davada talep konusu bölünebilir nitelikteyse davacı alacağın yalnızca bir bölümünü dava eder.

Burada çoğu kez alacağın tamamı bilinebilir, fakat davacı şimdilik bir kısmını ileri sürmeyi seçer.

Belirsiz alacak davasında ise sorun seçimden çok belirleme güçlüğüdür.

Davacı alacağının tamamını isteme niyetindedir, fakat dava açarken tam miktarı göstermesi beklenemez veya mümkün değildir.

Bu fark, soruda “asgari miktar gösterilerek belirsizliğin tahkikatla giderileceği” anlatılıyorsa belirsiz alacak davasına, “bilinen alacağın yalnız bir bölümü isteniyor” deniyorsa kısmi davaya yönelmeyi sağlar.

Bu dava tespit davasıyla da karıştırılmamalıdır.

Tespit davasında asıl istenen, bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığı ya da yokluğu hakkında belirleme yapılmasıdır.

Belirsiz alacak davasında ise davacı sonuçta alacağın ödenmesini ister; sadece miktarın başta tam gösterilememesine izin verilir.

Kanun sistematiğinde bu iki dava türü birbirine yakın maddelerde yer alsa da işlevleri ayrıdır.

Belirsiz alacak davası, alacaklının eda sonucuna ulaşmasını sağlayan bir yoldur; tespit davası ise hukuki belirsizliği hükümle açıklığa kavuşturur.

Uygulama mantığında davalının korunması da gözden kaçırılmamalıdır.

Davacı hukuki ilişkiyi ve asgari tutarı gösterdiği için davalı savunmasını buna göre kurabilir.

Belirsizlik tamamen davalının aleyhine bırakılmış değildir; mahkeme tahkikatla miktarın belirlenebilir hale gelip gelmediğini izler ve kesinleştirme aşamasını yönetir.

Böylece dava hem alacaklının hak kaybı yaşamasını önler hem de yargılamanın sonunda talep sonucunun belirsiz kalmasına izin vermez.

Öğrenme açısından güvenli formül şudur: Dava tarihinde tam miktar belirlenemiyor olmalı, bu belirsizlik davacının kusurlu hesap eksikliğinden değil kanunun koruduğu beklenemezlik veya imkansızlıktan kaynaklanmalı, hukuki ilişki açıklanmalı, asgari miktar yazılmalı ve tahkikat sırasında miktar netleşirse iki haftalık kesin sürede talep kesinleştirilmelidir.

Bu unsurlardan biri eksikse, soruda belirsiz alacak davası cevabı verilmeden önce dikkatle durmak gerekir.

Belirsiz alacak davasının açılabilmesi için alacağın hukuki ilişki düzeyinde belirli, miktar düzeyinde belirsiz olması gerekir.

Davacı hangi alacağı istediğini açıklamadan yalnızca “fazlaya ilişkin haklarım saklı kalsın” anlayışıyla belirsiz alacak davası kuramaz.

Mahkeme, uyuşmazlığın dayanağını ve tarafların hangi hukuki ilişkiden dolayı karşı karşıya geldiğini görebilmelidir.

Bu nedenle dilekçedeki asgari miktar, davanın gerçek talebini temsil eden tek unsur değildir; hukuki ilişki açıklamasıyla birlikte anlam kazanır.

Talebin sonradan kesinleştirilmesi, iddianın genişletilmesi yasağına getirilen özel bir istisna gibi çalışır.

Normalde dilekçeler aşamasından sonra davacı talep sonucunu serbestçe büyütemez; ıslah veya karşı tarafın açık muvafakati gibi yollar gerekir.

Belirsiz alacak davasında ise kanun, miktarın başta belirlenememesi sebebiyle davacıya özel bir kesinleştirme imkanı tanır.

Bu imkan ancak alacak artık tam ve kesin belirlenebilir hale geldiğinde kullanılır.

Dolayısıyla davacı daha dava başında belirleyebileceği miktarı saklayarak bu korumadan yararlanamaz.

Zamanaşımı ve hak kaybı bakımından da belirsiz alacak davasının mantığı önemlidir, ancak kanunda verilen temel sınır aşılmamalıdır.

Öğrenci, bu dava türünü her yüksek miktarlı veya hesap gerektiren alacak için otomatik çözüm gibi görmemelidir.