HMGS Hukuk Yargılama Usulü İspat Yükü Konu Anlatımı

İspat yükü, medeni yargılamada davanın sonucu bakımından belirleyici olan ama çoğu zaman yanlış anlaşılan bir kavramdır.

Bir tarafın delil göstermesi ile ispat yükünü taşıması aynı şey değildir.

İspat yükü, mahkeme bir vakıanın gerçekleşip gerçekleşmediği konusunda ikna olmazsa bu belirsizliğin zararına hangi tarafın katlanacağını belirler.

Bu nedenle ispat yükü, sadece delil sunma sırası veya mahkemeye belge verme ödevi değildir; uyuşmazlığın sonunda hangi tarafın iddia ettiği hukuki sonuçtan yararlanabileceğini de etkiler.

Bir vakıa ispatlanmışsa ispat yükünün kime düştüğü çoğu kez önemini kaybeder; ancak vakıa karanlıkta kalmışsa kural doğrudan sonuç üretir.

İspat faaliyetinin konusu her vakıa değildir.

HMK, ispatın konusunu tarafların üzerinde anlaşamadığı ve uyuşmazlığın çözümünde etkili olabilecek çekişmeli vakıalarla sınırlar.

Bu iki şart birlikte aranır.

Taraflar arasında tartışmasız olan bir olay için delil gösterilmesine gerek yoktur; aynı şekilde taraflar arasında tartışmalı olsa bile davanın sonucunu etkilemeyecek ayrıntılar ispat faaliyetinin merkezine alınmaz.

Herkesçe bilinen vakıalar da çekişmeli sayılmaz.

Mahkeme önündeki ikrar ise vakıayı uyuşmazlık alanından çıkarır ve artık ayrıca ispat aranmaz.

İkrarın bağlayıcılığı güçlüdür; maddi hataya dayanmıyorsa ikrardan dönülemez.

Buna karşılık sulh görüşmeleri sırasında yapılan açıklamalar tarafları bağlayan ikrar gibi işlem görmez.

Bu ayrım, uzlaşma görüşmelerinin serbestçe yapılabilmesi için önemlidir.

Genel ispat yükü kuralı, kanunda özel bir düzenleme yoksa, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan lehine hak çıkaran tarafa yönelir.

Örneğin bir hakkın doğduğunu, sona erdiğini, değiştiğini veya borcun ifa edildiğini ileri süren taraf, kendi lehine sonuç bağladığı vakıanın gerçekleştiğini ispatlamak durumundadır.

Burada ölçüt, davacı veya davalı sıfatı değildir.

Davacı her zaman bütün vakıaları, davalı da hiçbir vakıayı ispatlamaz gibi bir yaklaşım yanlıştır.

Davalı da zamanaşımı, ödeme, takas, ibra veya benzeri bir savunma vakıasına dayanıyorsa, bu vakıadan lehine sonuç çıkardığı ölçüde ispat yükü altında olabilir.

Bu yüzden doğru soru, kimin dava açtığı değil, tartışılan somut vakıanın hangi taraf lehine hukuki sonuç doğurduğudur.

Kanuni karineler ispat yükünün işleyişini özel biçimde etkiler.

Bir taraf kanunun kabul ettiği bir karineye dayanıyorsa, karinenin bağladığı sonucu ayrıca baştan ispatlamakla yükümlü olmaz; yalnızca karinenin temelini oluşturan vakıayı ispat eder.

Temel vakıa ortaya konulduğunda kanunun öngördüğü sonuç devreye girer.

Karşı taraf ise kanunda karinenin aksinin ispatı yasaklanmamışsa bu sonucu çürütmeye çalışabilir.

Buradaki öğrenme tuzağı, karineye dayanan tarafın hiçbir şey ispatlamayacağını düşünmektir.

Karine, ispat yükünü tamamen ortadan kaldırmaz; ispatın odağını temel vakıaya çeker.

Bir başka tuzak da her karinenin aksinin ispatlanabileceğini sanmaktır.

HMK genel olarak aksinin ispatını mümkün kabul eder, fakat kanundaki istisnalar saklıdır.

Karşı ispat, ispat yüküyle karıştırılmamalıdır.

İspat yükünü taşımayan taraf, diğer tarafın iddiasının doğru olmadığını göstermek için delil sunabilir.

Böyle davranması, ispat yükünü üstlendiği anlamına gelmez.

Karşı ispatın amacı, karşı tarafın ispat faaliyetini boşa çıkarmak veya mahkemede yeterli kanaat oluşmasını engellemektir.

Örneğin bir taraf sözleşmenin kurulduğunu ispatlamak zorundayken diğer taraf, sözleşmenin hiç kurulmadığını gösteren olgulara veya sunulan belgenin güvenilir olmadığını ortaya koyan delillere dayanabilir.

Bu ikinci taraf yalnızca çürütme faaliyeti yürütür; asıl vakıanın ispat edilememesi hâlinde sonuç yine ispat yükünü taşıyan taraf aleyhine doğar.

Bu ayrım, özellikle dava dilekçesi ve cevap dilekçesi hazırlanırken hangi vakıaların asıl iddia, hangilerinin karşı ispat aracı olduğunu ayırmak için gereklidir.

İspat hakkı sınırsız değildir.

Taraflar, kanunda gösterilen süre ve usule uygun davrandıkları ölçüde delil sunabilir.

Hukuka aykırı biçimde elde edilmiş deliller, bir vakıanın ispatında dikkate alınmaz.

Ayrıca kanun belirli bir hususun belirli delillerle ispatını emretmişse, o konuda başka bir delille sonuca gidilemez.

Delilin caiz olup olmadığına mahkeme karar verir.

Bu noktada delilin varlığı ile kullanılabilirliği ayrılmalıdır.

Bir tarafın elinde uyuşmazlıkla ilgili bilgi bulunması, onun mutlaka yargılamada değerlendirileceği anlamına gelmez.

Delil hukuka aykırı elde edilmişse veya kanunun aradığı ispat biçimine uymuyorsa, ispat yükünü taşıyan taraf bu delile güvenerek başarılı olamaz.

Delil sözleşmesi, tarafların ispat rejimi üzerinde sınırlı bir düzenleme yapmasına izin verir.

Taraflar yazılı olarak veya mahkeme önünde tutanağa geçirilip imzalanan beyanlarıyla, kanunun belirli delil aradığı vakıaların başka delillerle ispatını kabul edebilir ya da normalde özel bir delile bağlı olmayan vakıaların sadece belirli delillerle ispatlanacağını kararlaştırabilir.

Ancak taraflardan birinin ispat hakkını kullanmasını imkânsız kılan veya aşırı derecede zorlaştıran delil sözleşmeleri geçerli değildir.

Bu sınırlama, sözleşme serbestisinin yargısal korunma hakkını ortadan kaldıracak biçimde kullanılmasını önler.

Somutlaştırma yükü, ispat yükünün pratik yüzüdür.

Taraflar dayandıkları vakıaları ispata elverişli şekilde açıklamalı ve hangi delilin hangi vakıa için gösterildiğini belirtmelidir.

Sadece çok sayıda belge sunmak veya tanık adı bildirmek yeterli değildir; delilin hangi olay parçasını aydınlatacağı anlaşılmalıdır.

Tarafın elinde olmayan ve incelenmesine karar verilen deliller resmî makam, merci veya üçüncü kişilerden getirtilir; mahkemeye getirilmesi mümkün olmayan deliller bulunduğu yerde incelenebilir ya da dinlenebilir.

Delil gösteren taraf, karşı tarafın açık izni olmadıkça o delilden vazgeçemez.

Kural olarak deliller davaya bakan mahkeme huzurunda, mümkün olduğunca birlikte ve aynı duruşmada incelenir; başka yerdeki deliller için istinabe kullanılabilir.

Son aşamada hâkim, kanuni istisnalar dışında delilleri serbestçe değerlendirir.

Bu serbest değerlendirme, ispat yükü kuralını kaldırmaz; yalnızca sunulan delillerin mahkemede oluşturduğu kanaatin takdirine ilişkindir.

Uygulamada ispat yükünü doğru okumak için önce talep sonucuna değil, talebi taşıyan vakıa zincirine bakılır.