HMGS Acente Konu Anlatımı

Acente, tacirin işletme örgütüne bağımlı bir personel olmadan tacirle sürekli iş ilişkisi kuran bağımsız yardımcıdır.

Ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru veya işletme çalışanı gibi bağlı bir hukuki konumu yoktur.

Bir sözleşmeye dayanır, belirli bir yer veya bölgede faaliyet gösterir ve ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi ya da bunları tacir adına yapmayı meslek edinir.

Tanımda üç unsur birlikte aranır: bağımsızlık, süreklilik ve ticari işletmeyle bağlantılı sözleşme faaliyeti.

Tek seferlik aracılık acentelik değildir; sadece iç ilişkide çalışan satış personeli de acente sayılmaz.

Kanunda boşluk varsa aracılık eden acente için simsarlık, sözleşme yapan acente için komisyon, bunlarda da hüküm yoksa vekalet hükümleri devreye girer.

Taşıma, sigorta, deniz ticareti ve turizm gibi özel alanlardaki hükümler ise saklıdır.

Acentelikte inhisar kuralı, tarafların ekonomik alanını korur.

Yazılı olarak aksi kararlaştırılmadıkça müvekkil, aynı zamanda ve aynı yer veya bölgede aynı ticaret dalı için birden fazla acente atayamaz.

Aynı şekilde acente de aynı yer veya bölgede birbirleriyle rekabet eden birden çok ticari işletme hesabına acentelik yapamaz.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, yasağın mutlak değil yazılı anlaşmayla değiştirilebilir olmasıdır.

Ayrıca yasak aynı yer veya bölge ve aynı ticaret dalı üzerinden düşünülür.

Farklı bölge, farklı ticaret dalı veya yazılı izin ihtimalleri değerlendirilmeden doğrudan ihlal sonucuna gidilmemelidir.

Acentenin yetkileri sınırlı ama işlevseldir.

Acente, aracılık ettiği veya yaptığı sözleşmelerle ilgili ihtar, ihbar ve protesto gibi hakkı koruyan beyanları müvekkili adına yapabilir ve kabul edebilir.

Bu sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklarda müvekkili adına dava açabileceği gibi, aynı sıfatla kendisine karşı da dava açılabilir.

Ancak dava sonucunda verilen karar, acentenin temsil ettiği kişiye karşı hüküm doğurur; acentenin kendi borcu gibi uygulanmaz.

Özel ve yazılı yetki gerektiren durumlar ayrıca ayrılmıştır.

Acente, müvekkilin özel ve yazılı izni olmadan bizzat teslim etmediği malların bedelini alamaz, bedelini bizzat ödemediği malları teslim alamaz, bu işlemlerden doğan alacağı yenileyemez veya miktarını indiremez.

Müvekkil adına sözleşme yapma yetkisi de özel ve yazılı yetkiye bağlıdır; bu yetkiyi veren belgelerin tescil ve ilan edilmesi gerekir.

Yetkisiz işlemde acentenin riski büyüktür.

Acente yetkisi olmadığı veya sınırlarını aştığı halde müvekkil adına sözleşme yaparsa, müvekkil durumu öğrenince icazet verebilir.

İcazet verilmezse acente sözleşmeden kendisi sorumlu olur.

Bu kural sınavda özellikle temsil yetkisi ile aracılık yetkisini ayırmak için önemlidir.

Acente her zaman müvekkilin pazardaki yüzü olabilir, fakat her zaman müvekkili bağlayan sözleşmeyi kurmaya yetkili değildir.

Hakkı koruyan beyanları yapabilmesi, bedel tahsil edebilmesi veya sözleşme kurabilmesi için gereken yetki düzeyleri aynı değildir.

Acentenin borçlarının merkezinde müvekkilin menfaatini koruma yükümlülüğü vardır.

Acente, kendisine bırakılan bölge ve ticaret dalında müvekkilinin işlerini görür, onun menfaatlerini gözetir ve kusursuz olduğunu ispat etmedikçe müvekkili hesabına sakladığı malın uğradığı hasardan sorumlu olur.

Haber verme borcu geniştir: üçüncü kişilerin kabule yetkili beyanları, bölgedeki piyasa koşulları, müşterilerin mali durumu, bunlardaki değişiklikler ve müvekkili ilgilendiren işlem bilgileri zamanında bildirilmelidir.

Açık talimat olmayan durumda acente kural olarak emir gelene kadar işlemi geciktirebilir; ancak iş aceleyse veya acente en yararlı şartlarda hareket etmeye yetkiliyse basiretli tacir gibi karar verir.

Taşıma sırasında hasar belirtisi olan eşya bakımından hasarı belirletme, dava hakkını koruyucu önlemler alma, eşyayı koruma ve gerektiğinde mahkeme izniyle sattırma yükümlülükleri bu koruma borcunun somut örnekleridir.

Müvekkile ait parayı göndermeyen veya teslim etmeyen acente faiz ve gerekirse tazminat öder.

Acentenin hakları sadece komisyon talebinden ibaret değildir, fakat ücret hakkı en temel haktır.

Acente, ilişki sürerken kendi çabasıyla kurulan işlemler için ve daha önce aynı nitelikteki işlemler için kazandırdığı müşterilerle yapılan işlemler için ücret ister.

Kendisine belirli bir bölge veya müşteri çevresi bırakılmışsa, o çevrede kendi katkısı olmadan kurulan işlemler için de ücret hakkı doğabilir.

İlişki bittikten sonra kurulan işlemler bakımından da acentenin emeği korunur: işlem acentenin aracılığına veya hazırlığına bağlanabiliyor ve makul sürede kuruluyorsa ya da üçüncü kişinin icabı ilişki bitmeden acenteye veya müvekkile ulaşmışsa ücret istenebilir.

Ücret, kural olarak işlem yerine getirildiği anda ve ölçüde doğar; üçüncü kişinin ifa etmeyeceği kesinleşirse ücret hakkı düşer.

Müvekkilin ifa etmeyeceği kesinleşse bile, ifa etmeme müvekkile yüklenebiliyorsa acentenin ücret hakkı korunabilir.

Ücret miktarı sözleşmede yoksa önce yerel ticari teamüle, o da yoksa halin gereğine göre mahkeme belirlemesine bakılır.

Hak kazanılan ücret en geç doğumundan itibaren üç ay içinde ve her halde sözleşme sona erdiğinde ödenmelidir.

Acente, ücretin hesaplanması ve muacceliyeti için önemli konularda bilgi isteyebilir; ilgili defter kayıtlarının suretlerini talep edebilir ve haklı kuşku varsa defterlerin ilgili kısımlarını kendisi veya uzman aracılığıyla inceleyebilir.

Bu hakların acente aleyhine daraltılması geçersizdir.

Acente ayrıca yükümlülüklerini yerine getirirken yaptığı olağanüstü giderleri isteyebilir, avans ve olağanüstü giderler için faiz talep edebilir.

Müvekkilindeki bütün alacakları ödenene kadar, acentelik nedeniyle elinde bulunan taşınırlar, kıymetli evrak ve malları temsil eden senetler üzerinde hapis hakkına sahiptir; müvekkil aciz içindeyse muaccel olmayan alacaklar için de bu koruma genişler.

Müvekkilin borçları acentenin çalışmasını mümkün kılmaya yöneliktir.

Mallara ilişkin belgeleri vermek, sözleşmenin yürütülmesi için gerekli bilgileri sağlamak, beklenen iş hacminin önemli ölçüde düşük olabileceğini bildirmek, acentenin yaptığı işleri kabul edip etmediğini uygun sürede açıklamak ve hak edilen ücreti ödemek müvekkilin temel yükümlülükleridir.

Belirsiz süreli acentelik sözleşmesi taraflardan her biri tarafından üç ay önceden ihbarla sona erdirilebilir.

Belirli süreli sözleşmede de haklı sebep varsa her zaman fesih mümkündür.

Haklı sebep olmadan veya ihbar süresine uymadan fesheden taraf, başlanmış işlerin tamamlanmaması nedeniyle diğer tarafın uğradığı zararı karşılar.

Belirli süreli ilişki süre bitince uygulanmaya devam ederse belirsiz süreli hale gelir.