HMGS Ticari İş ve Ticari Hüküm Konu Anlatımı

Ticari iş ve ticari hüküm ayrımı, ticaret hukukunda bir uyuşmazlığa hangi hukuk kaynağının uygulanacağını bulmanın başlangıç noktasıdır.

Türk Ticaret Kanunu, Türk Medenî Kanununun ayrılmaz bir parçası olarak konumlandırılır; bu yüzden ticaret hukuku genel özel hukuk düzeninden kopuk değildir.

Ancak ticari hayatın hız, güven ve profesyonellik gerektiren yapısı bazı işlemler için özel kurallar doğurur.

Kanun bu özel alanı önce ticari hüküm kavramıyla, sonra ticari iş kavramıyla kurar.

Ticari hüküm, dar anlamda yalnız Türk Ticaret Kanununda yer alan maddelerden ibaret değildir.

Türk Ticaret Kanunundaki hükümler ticari hükümdür; ayrıca bir ticari işletmeyi ilgilendiren işlem ve fiillere ilişkin başka kanunlarda yazılı özel hükümler de ticari hüküm sayılır.

Bu tanım, ticaret hukukunda kaynağın yalnız tek bir kanun metni olmadığını, ticari işletme bağlantısı taşıyan özel düzenlemelerin de ticari uyuşmazlıkta öncelikle dikkate alınacağını gösterir.

Uygulama sırası özellikle önemlidir.

Bir iş ticari nitelikteyse ve o konuda ticari hüküm varsa mahkeme bu hükmü uygular.

Ticari hüküm bulunmuyorsa boşluk doğrudan genel hükümlere gidilerek doldurulmaz; önce ticari örf ve âdete bakılır.

Ticari örf ve âdet de yoksa genel hükümler devreye girer.

Bu sıra, ticari hayatın kendi yerleşik uygulamalarına sınırlı fakat gerçek bir hukuki rol tanır.

Buna karşılık her alışkanlık kendiliğinden ticari örf ve âdet değildir.

Kanunda aksi yoksa bir teamülün hükme esas alınabilmesi için ticari örf ve âdet olarak kabul edildiğinin belirlenmesi gerekir.

Teamüller, bu dereceye ulaşmasa bile irade açıklamalarının yorumunda dikkate alınabilir.

Ayrıca yerel veya belirli bir ticaret dalına özgü ticari örf ve âdetler, genel olanlara üstün tutulur; taraflar aynı bölgede değilse, kanunda veya sözleşmede aksi yoksa ifa yerindeki örf ve âdet uygulanır.

Tacir olmayan kişiler bakımından ticari örf ve âdetin uygulanması ise onların bunu bildiği veya bilmesi gerektiği durumlarla sınırlıdır.

Ticari iş kavramı, hangi işlemlerin ticaret hukuku mantığı içinde değerlendirileceğini gösterir.

Türk Ticaret Kanununda düzenlenen hususlar ticari iştir.

Bunun yanında bir ticari işletmeyi ilgilendiren bütün işlem ve fiiller de ticari iş sayılır.

Burada yalnız sözleşmeler değil, işlem ve fiiller birlikte anılır; bu nedenle ticari işletmenin faaliyetiyle bağlantılı davranışlar da kapsam dışına itilmez.

Tacir olmanın sonuçları bu noktada devreye girer.

Tacir, ticari işletmeyi kendi adına işleten kişi olarak tanımlanır ve kanun tacirin bütün borçlarının ticari olmasını asıl kabul eder.

Bu karine, tacirin günlük hayattaki her borcunu tartışmasız ticari borç hâline getirmez.

Gerçek kişi tacir, işlemi yaptığı anda bunun ticari işletmesiyle ilgili olmadığını karşı tarafa açıkça bildirirse veya işin ticari sayılmasına durum elverişli değilse borç adi sayılır.

Örneğin ticari işletme işleten bir kişinin işletmesi için mal alması ticari iş bağlantısı taşırken, işletmeyle ilgisiz kişisel bir işlemde bu bağlantının bulunmadığı açıkça ortaya konulabilir.

Kanun, sözleşmeler bakımından ticari iş niteliğini taraflar arasında da yayar.

Taraflardan yalnız biri için ticari iş niteliği taşıyan sözleşmeler, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça diğer taraf için de ticari iş sayılır.

Bu kural, aynı sözleşmenin bir taraf için ticari, diğer taraf için adi sayılmasından doğabilecek parçalı sonuçları azaltır.

Örneğin bir tacirin ticari işletmesiyle ilgili hizmet aldığı bir sözleşme, karşı taraf tacir olmasa bile kanundaki istisna bulunmadıkça sözleşmenin bütünü bakımından ticari iş sonucunu doğurur.

Böylece uygulanacak faiz, sorumluluk ve bazı özel ticari davranış kuralları tek bir hukuki nitelendirme üzerinden değerlendirilir.

Ticari iş niteliğinin sonuçlarından biri teselsül karinesidir.

İki veya daha fazla kişi, içlerinden yalnız biri ya da hepsi için ticari nitelik taşıyan bir iş nedeniyle başka bir kişiye karşı birlikte borç altına girerse, kanunda veya sözleşmede aksi öngörülmedikçe müteselsilen sorumlu olurlar.

Ticari borçlara kefalette de hem asıl borçlu ile kefil hem de kefiller arasındaki ilişkiler bakımından bu yaklaşım geçerlidir.

Bu kural, ticari ilişkilerde alacaklının güvenini güçlendirir; fakat kanun veya sözleşme aksini öngörebildiği için mutlak değildir.

Aynı şekilde ticari işlerde faiz oranı serbestçe belirlenebilir; kanuni faiz, anapara faizi ve temerrüt faizi bakımından ilgili mevzuat uygulanır.

Aksi sözleşme yoksa ticari borcun faizi vadenin bitiminden, belirli vade yoksa ihtar gününden itibaren işlemeye başlar.

Bileşik faiz ise sınırsız bir serbesti alanı değildir; üç aydan aşağı olmamak şartıyla faizin anaparaya eklenip yeniden faiz yürütülmesi yalnız cari hesaplarla iki taraf bakımından da ticari iş niteliğinde olan ödünç sözleşmelerinde geçerlidir ve tacir olmayan sözleşenlere uygulanmaz.

Tacirin ticari işletmesiyle ilgili iş veya hizmet görmesi de özel sonuçlar doğurur.

Tacir, tacir olan veya olmayan bir kişiye ticari işletmesiyle bağlantılı emek ya da hizmet sunduğunda uygun bir karşılık talep edebilir.

İş için para koymuş veya masraf üstlenmişse, bu tutarlar bakımından ödeme zamanından başlayarak faiz gündeme gelir.

Fatura ve teyit mektubu kuralları da ticari işlerin ispat ve güven boyutunu gösterir.

Ticari işletmesi bağlamında mal satan, üreten, iş gören veya menfaat sağlayan tacirden karşı taraf fatura verilmesini isteyebilir; bedel ödenmişse bunun faturada gösterilmesini de talep edebilir.

Faturayı alan kişi sekiz gün içinde içeriğe itiraz etmezse içeriği kabul etmiş sayılır.

Telefon, telgraf, bilişim veya başka teknik araçlarla ya da sözlü kurulan sözleşmelerde açıklamayı doğrulayan yazıya da sekiz gün içinde itiraz edilmezse, teyit mektubunun sözleşmeye veya açıklamalara uygunluğu kabul edilmiş sayılır.

Ticari iş niteliği tacir için bazı savunma imkânlarını da daraltır.

Tacir sıfatını taşıyan borçlu, Türk Borçlar Kanununda belirtilen bazı durumlarda aşırı ücret veya sözleşme cezası kararlaştırıldığı iddiasıyla indirim isteyemez.

Bu hüküm, tacirin ticari hayatta daha bilinçli ve öngörülü hareket etmesi gerektiği düşüncesiyle uyumludur.