HMGS Kooperatifler Konu Anlatımı

Kooperatifler, Türk Ticaret Kanunu’nun ticaret şirketleri sisteminde açıkça yer alan bir şirket türüdür.

TTK m. 124 ticaret şirketlerini sayarken kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketlerden söz eder.

Aynı maddede şahıs şirketleri ile sermaye şirketleri ayrıca ayrılır; anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket sermaye şirketi sayılırken kooperatif bu sayımın içinde sermaye şirketi olarak gösterilmez.

Bu ayrım sınav bakımından önemlidir.

Kooperatif ticaret şirketidir, tüzel kişiliğe sahip olma ve ticaret şirketlerine uygulanan genel ilkelere dahil olma bakımından sistemin içindedir; fakat sermaye şirketi alt kategorisine otomatik olarak sokulmaz.

Bu nedenle kooperatife ilişkin bir soruda önce hangi hüküm grubunun sorulduğu belirlenmelidir: TTK’nın ticaret şirketlerine ilişkin ortak hükümleri mi, birleşme ve tür değiştirme rejimi mi, yoksa Kooperatifler Kanunu’na bırakılmış özel yapı mı?

TTK’nın genel ticaret şirketi hükümleri kooperatifler için de başlangıç noktasıdır.

Ticaret şirketleri tüzel kişiliğe sahiptir ve kanuni istisnalar dışında haklardan yararlanabilir, borç üstlenebilir.

TTK’da her şirket türüne özgü hükümler saklı tutulur; hüküm bulunmayan alanlarda Türk Medeni Kanunu’nun tüzel kişilere, Türk Borçlar Kanunu’nun adi şirkete ilişkin hükümleri, şirket türünün niteliğine uygun düştüğü ölçüde uygulanır.

Kooperatifler bakımından bu cümle iki yönlü okunmalıdır.

Bir yandan kooperatif de ticaret şirketi olduğu için genel çerçevenin parçasıdır.

Diğer yandan kooperatiflerin kuruluşu, ortaklık yapısı ve işleyişi bakımından özel kanuni rejim saklıdır.

Dolayısıyla TTK’daki her anonim şirket kuralının kooperatife aynen taşınacağını varsaymak yanlış olur.

Kooperatiflerin TTK içindeki en görünür yeri birleşme, bölünme ve tür değiştirme hükümleridir.

Bu hükümlerde “şirket” kavramı ticaret şirketlerini kapsayacak biçimde kullanılır; “ortak” kavramı kooperatif ortaklarını da içine alır; “genel kurul” kooperatiflerdeki genel kurulu, “yönetim organı” ise kooperatiflerde yönetim kurulunu ifade eder.

Bu tanımlar, işlem rejimini okurken terminolojik hatayı önler.

Örneğin anonim şirkette pay sahibi denilen kişi, kooperatif bakımından ortak olarak anlaşılır.

Limited şirkette müdür yönetim organıyken, kooperatifte yönetim organı yönetim kuruludur.

Aynı işlem rejimi içinde farklı şirket türleri konuşulduğu için kanun önce kavramları ortak bir dile çevirir.

Birleşme bakımından kooperatifler geniş fakat sınırsız olmayan bir alana sahiptir.

TTK’ya göre kooperatifler kooperatiflerle, sermaye şirketleriyle ve devralan şirket olmaları şartıyla şahıs şirketleriyle birleşebilir.

Buradaki “devralan olma” koşulu özellikle önemlidir.

Kooperatif bir şahıs şirketiyle birleşecekse kooperatifin devralan konumda olması gerekir; şahıs şirketinin kooperatifi devralması bu hüküm altında geçerli birleşme biçimi olarak kurulmaz.

Sermaye şirketleri ise kooperatiflerle birleşebilir; şahıs şirketleri de devrolunan olmaları şartıyla kooperatiflerle birleşebilir.

Bu karşılıklı hükümler aynı sonucu farklı şirket türünün açısından anlatır.

Sınavda tablo ezberlemek yerine yön sorulmalıdır: Hangi tür hangi türle birleşiyor ve işlemde devralan kim?

Yeni kuruluş yoluyla birleşmede kooperatif boyutu ayrıca görülür.

Yeni bir şirket kurularak birleşme yapılırsa, yeni şirketin kuruluşunda TTK hükümleri yanında Kooperatifler Kanunu’nun da uygulanabileceği kabul edilir; ancak ayni sermaye konulmasına ve asgari ortak sayısına ilişkin bazı hükümler işlem mantığı gereği dışarıda bırakılır.

Bunun sebebi, birleşmede mevcut şirket malvarlıklarının ve ortaklık konumlarının yeni yapıya geçmesidir.

Kanun, birleşmeyi sıfırdan kuruluşla aynı düzeyde ağırlaştırmak istemez; buna karşılık yeni türün kurumsal çerçevesinin yine geçerli biçimde oluşmasını ister.

Kooperatif yeni kuruluşun hedef türü ise özel kanundaki kuruluş hükümleri bu çerçevede dikkate alınır.

Birleşme karar nisaplarında kooperatifler için özel düzenleme vardır.

Birleşme sözleşmesinin genel kurulda onaylanması gerekir.

Kooperatiflerde kural olarak verilen oyların üçte ikisinin çoğunluğu aranır; ana sözleşmede ek ödeme veya başka edim yükümlülükleri ya da sınırsız sorumluluk kabul edilmiş yahut bunlar mevcut olup genişletiliyorsa daha ağır irade aranabilir.

Bu nokta, kooperatif ortaklarının ekonomik yüklerinin artırıldığı hâllerde koruma mantığını gösterir.

Birleşme sadece örgütsel bir yeniden yapılanma değildir; ortakların mali ve kişisel yükümlülüklerini de etkileyebilir.

O nedenle yükümlülük doğuran veya genişleten kararlar basit çoğunlukla geçiştirilemez.

Bölünme hükümlerinde kooperatiflere yapılan göndermeler daha teknik görünür.

Bölünme çerçevesinde yeni bir şirket kurulacaksa TTK ile Kooperatifler Kanunu’nun kuruluşa ilişkin hükümleri uygulanır.

Sermaye azaltımı gibi konularda kooperatiflere özgü özel hükümlere atıf yapılır.

Bölünmede ayni sermaye hükümlerinin uygulanmaması, işlemin niteliğinden kaynaklanır; çünkü burada bir ortağın dışarıdan sermaye koyması değil, mevcut bir şirket malvarlığının plan veya sözleşme ile devralan şirketlere özgülenmesi söz konusudur.

Kooperatiflerin finansal yapısı ve ortaklık ilkeleri özel kanuna bağlı olduğundan, TTK bu işlemleri ortak rejime dahil ederken kooperatif mevzuatını tamamen bertaraf etmez.

Tür değiştirme bakımından kooperatifler hem hedef tür hem kaynak tür olarak karşımıza çıkar.

Bir sermaye şirketi kooperatife dönüşebilir.

Buna karşılık bir kooperatif bir sermaye şirketine dönüşebilir.

Kanun, kooperatifin şahıs şirketine dönüşmesini genel geçerli tür değiştirmeler arasında saymaz.

Tür değiştirmede şirketin hukuki şekli değişir, fakat yeni türe dönüştürülen şirket eskisinin devamıdır.

Bu devamlılık, malvarlığının tasfiyeyle dağıtılıp yeniden kurulmadığını anlatır.

Ortaklık payları ve hakları korunur; yeni tür nedeniyle hakların eşdeğeri sağlanır veya uygun karşılık verilir.

Kooperatifin sermaye şirketine dönüşmesinde, kooperatif ortaklarının yeni yapıdaki konumunun doğru kurulması bu yüzden merkezi önemdedir.

Tür değiştirme kararında kooperatifler için nisap ayrıca düzenlenir.

Kooperatiflerde ortakların en az üçte ikisinin temsil edilmesi şartıyla genel kurulda mevcut oyların çoğunluğu yeterli olabilir.

Ancak tür değiştirme ek ödeme, diğer kişisel edim yükümlülükleri veya kişisel sorumluluk getiriyor ya da mevcut yükümlülükleri genişletiyorsa, kayıtlı ortakların üçte ikisinin olumlu oyu gerekir.

Burada kanunun koruduğu değer, yalnız toplantıya gelenlerin iradesi değildir; kooperatif ortaklığının mali ve kişisel sonuçlarına katlanacak toplam ortak kitlesidir.

Öğrenci için pratik kural şudur: tür değiştirme sırf şekil değişikliği olarak kalıyorsa nisap daha hafif, ortak yükünü artırıyorsa daha ağırdır.