HMGS Tacir ve Tacir Olmanın Sonuçları Konu Anlatımı

Tacir kavramını doğru anlamanın başlangıç noktası ticari işletmedir.

Kanun ticari işletmeyi, esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedefleyen faaliyetlerin devamlı ve bağımsız biçimde yürütüldüğü işletme olarak kurar.

Bu tanımda üç unsur birlikte düşünülür: faaliyet gelir sağlamaya yöneliktir, bir defalık veya arızi değil devamlıdır, ayrıca başkasına bağımlı bir yardımcı faaliyet olarak değil bağımsız bir işletme organizasyonu içinde yürütülür.

Esnaf işletmesi ile ticari işletme arasındaki sınırın Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenmesi, tacir sıfatının yalnız yapılan işin türüne değil, faaliyetin ekonomik ölçeğine de bağlı olduğunu gösterir.

Aynı kişi sanat veya ticaretle uğraşıyor olabilir; ancak faaliyeti sermayesinden çok bedeni çalışmasına dayanıyor ve belirlenen gelir sınırını aşmıyorsa esnaf sayılır.

Buna karşılık sınır aşılıp faaliyet ticari işletme düzeyine çıktığında, bu işletmenin kendi adına işletilmesi tacir sıfatını doğurur.

Gerçek kişi tacir bakımından temel ölçüt, bir ticari işletmenin kısmen de olsa kişinin kendi adına işletilmesidir.

Buradaki “kendi adına” unsuru, işletme faaliyetinden doğan hukuki sonuçların kime bağlanacağını belirler.

Bir kimse başkasına ait işletmede çalışan veya temsilci olarak işlem yapan kişi ise, sırf fiilen ticari faaliyetin içinde bulunduğu için tacir olmaz; tacir sıfatı, işletmeyi kendi adına yürüten kişiye aittir.

Kanun ayrıca fiili işletmeye başlamadan önce tacir sayılma hâlini de düzenler.

Bir kimse ticari işletmeyi kurup açtığını sirküler, gazete, radyo, televizyon veya diğer ilan araçlarıyla halka bildirirse ya da işletmesini ticaret siciline tescil ettirerek durumu ilan ederse, henüz işletmeyi fiilen çalıştırmamış olsa bile tacir sayılır.

Bu hüküm, üçüncü kişilerin dış dünyaya verilen ticari görünüşe güvenmesini korur.

Tacir sayılma ile tacir gibi sorumlu olma aynı şey değildir.

Ticari işletme açmış gibi, kendi adına yahut adi şirket veya hukuken var sayılmayan başka bir şirket adına ortak sıfatıyla işlem yapan kişi, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı tacir gibi sorumlu olur.

Bu durumda kanun, gerçekte düzenli bir ticari işletme bulunup bulunmadığından çok, üçüncü kişilere karşı yaratılan görünüşü ve bu görünüşe duyulan iyiniyetli güveni dikkate alır.

Tacir gibi sorumluluk, kişinin tacir sıfatının bütün sonuçlarını aynı kapsamda kazandığı anlamına değil, özellikle dış ilişkide tacire bağlanan ağır sorumluluklardan kaçamayacağı anlamına gelir.

Bu ayrım, “tacir sayılır” ifadesinin geçtiği hâllerle “tacir gibi sorumlu olur” ifadesinin geçtiği hâlleri birbirine karıştırmamak için önemlidir.

Küçük ve kısıtlılara ait işletmelerde tacir sıfatı temsilciye değil temsil edilene aittir.

Yasal temsilci işletmeyi küçük veya kısıtlı adına işletir; bu nedenle medeni hukuk bakımından tacir olan kişi temsil edilen küçük veya kısıtlıdır.

Ancak kanun, ceza hükümlerinin uygulanması yönünden yasal temsilciyi tacir gibi sorumlu tutar.

Böylece özel hukuk sıfatı ile cezai sorumluluk yönü ayrılır.

Ticaret yapması yasaklananlar veya izin ve onay almadan ticari işletme işletenler bakımından da sonuç benzerdir: kişi yasağa ya da izin eksikliğine rağmen ticari işletmeyi işletiyorsa tacir sayılır; fakat bu aykırılığın doğurduğu hukuki, cezai ve disiplin sorumlulukları ayrıca saklı kalır.

Kanun, yasağa aykırı davranan kişinin “ben tacir olamam” diyerek ticari sorumluluktan kaçmasına izin vermez.

Tüzel kişi tacirlerde ana grup ticaret şirketleridir.

Kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketler ticaret şirketi olarak kanunda sayıldığı için tacir sıfatı taşır.

Bunun yanında, amacına varmak için ticari işletme işleten vakıflar ve dernekler ile özel hukuk hükümlerine göre yönetilmek veya ticari şekilde işletilmek üzere kamu tüzel kişileri tarafından kurulan kurum ve kuruluşlar da tacir sayılır.

Buna karşılık devlet, il özel idaresi, belediye, köy ve diğer kamu tüzel kişileri ile kamu yararına çalışan dernekler ve gelirinin yarısından fazlasını kamu görevi niteliğindeki işlere harcayan vakıflar, ticari işletmeyi doğrudan veya kamu hukuku hükümlerine göre yönetilen bir tüzel kişi eliyle işletsinler, kendileri tacir sayılmaz.

Donatma iştirakine ise tacire ilişkin hükümler aynen uygulanır.

Tacir olmanın genel sonuçları kanunda açık bir sorumluluk ve ödevler bütünü olarak düzenlenir.

Tacir her türlü borcu için iflasa tabidir; bu nokta, yalnız ticari borçlar için değil, tacirin borçlarının bütünü bakımından iflas rejiminin uygulanabileceğini gösterir.

Tacir ayrıca kanuna uygun bir ticaret unvanı seçmek, ticari işletmesini ticaret siciline tescil ettirmek ve gerekli ticari defterleri tutmakla yükümlüdür.

Ticaret unvanı bakımından gerçek kişi tacirin unvanı, adı ve soyadından oluşur; tüzel kişi tacirlerde ise şirket türüne ve kanuni sınırlara göre unvan belirlenir.

Tacir, seçtiği unvanı ve işletmesini sicile kaydettirerek ticari faaliyetin dış dünyada tanınabilir ve izlenebilir olmasını sağlar.

Basiretli iş adamı gibi davranma yükümlülüğü, tacir sıfatının davranış standardını belirler.

Tacir, ticaretine ait bütün faaliyetlerinde sıradan bir kişiden beklenen özenden daha yoğun ve iş hayatının gereklerine uygun bir özenle hareket etmelidir.

Bu standart, tacirin kendi ticari alanındaki işlemlerde dikkatsizlik, öngörüsüzlük veya düzensizlik iddialarını daha dar bir alana sıkıştırır.

Kanunun tacirler arasındaki bazı ihbar ve ihtarlar için özel şekiller öngörmesi de aynı sistemin parçasıdır.

Tacirler arasında temerrüde düşürme, sözleşmeyi fesih veya sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbar ve ihtarlar noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imza kullanılarak kayıtlı elektronik posta sistemiyle yapılır.

Böylece ticari ilişkilerde ispatlanabilir ve güvenilir bildirim kanalları öne çıkar.

Tacir sıfatına bağlanan özel sonuçların başında ticari iş karinesi gelir.

Bir tacirin borçlarının ticari olması asıldır.

Gerçek kişi tacir, işlem yaptığı anda bunun ticari işletmesiyle ilgili olmadığını diğer tarafa açıkça bildirirse veya işin ticari sayılmasına durum elverişli değilse, borç adi sayılır.

Bu istisna yalnız gerçek kişi tacir için anlam taşır; çünkü tüzel kişi tacirin varlığı zaten işletme ve amacı çevresinde şekillenir.

Ayrıca taraflardan yalnız biri için ticari iş niteliğinde olan sözleşmeler, kanunda aksine hüküm yoksa diğer taraf için de ticari iş sayılır.

Bu kural, ticari işin sonuçlarının sözleşmenin iki tarafına da yayılmasına yol açar.

Tacirin ekonomik faaliyeti karşılıksız varsayılmaz.

Tacir, tacir olan veya olmayan bir kişiye ticari işletmesiyle ilgili bir iş veya hizmet görmüşse uygun ücret isteyebilir.

Verdiği avanslar ve yaptığı giderler için de ödeme tarihinden itibaren faize hak kazanır.

Ticari işlerde faiz oranı serbestçe belirlenebilir; aksine sözleşme yoksa ticari borcun faizi vadenin bitiminden, belli vade yoksa ihtar gününden itibaren işlemeye başlar.

Bileşik faiz ise kanunda dar tutulmuştur: üç aydan aşağı olmamak üzere faizin anaparaya eklenip tekrar faiz yürütülmesi şartı, yalnız cari hesaplarla her iki taraf için de ticari iş niteliğinde olan ödünç sözleşmelerinde geçerlidir ve tacir olmayan sözleşenlere uygulanmaz.

Fatura ve teyit mektubu hükümleri, tacirler arasındaki hızlı işlem akışını hukuki sonuca bağlar.

Ticari işletmesi bağlamında mal satan, üreten, iş gören veya menfaat sağlayan tacirden diğer taraf fatura verilmesini ve bedel ödenmişse bunun faturada gösterilmesini isteyebilir.

Faturayı alan kişi, aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde içeriğe itiraz etmezse içeriği kabul etmiş sayılır.

Benzer şekilde telefon, telgraf, iletişim veya bilişim aracıyla ya da sözlü olarak kurulan sözleşmeler ve açıklamalar sonradan bir yazıyla doğrulanırsa, bu teyit mektubunu alan kişi sekiz gün içinde itiraz etmediğinde yazının sözleşmeye veya açıklamalara uygun olduğunu kabul etmiş sayılır.

Burada sonuç, sessizliğin ticari hayatta belirli koşullar altında hukuki anlam kazanmasıdır.