HMGS Deniz Ticaretinin Temel Kavramları Konu Anlatımı

Deniz ticaretinin temel kavramları, geminin ne olduğu, hangi gemilere deniz ticareti hükümlerinin uygulanacağı, geminin yolculuğa uygunluğunun nasıl değerlendirileceği ve gemiyi işleten kişinin hangi sıfatı taşıdığı etrafında şekillenir.

Bu alanı öğrenirken önce günlük dildeki gemi anlayışından uzaklaşmak gerekir.

Kanun, gemiyi yalnız büyük, motorlu veya açık denizde seyreden araç olarak görmez.

Tahsis edildiği amaç suda hareket etmesini gerektiren, yüzme özelliği bulunan ve pek küçük olmayan her araç, kendi kendine hareket etme imkanı bulunmasa bile gemi sayılır.

Bu nedenle motor gücü tek başına belirleyici değildir; amaç, suda hareket gereği, yüzme yeteneği ve aracın çok küçük olmaması birlikte değerlendirilir.

Ticaret gemisi kavramı, gemi tanımının üzerine ekonomik amaç ölçütünü ekler.

Bir gemi su üzerinde gelir, kazanç veya başka bir ekonomik yarar sağlama işlevine ayrılmışsa ya da uygulamada bu iş için kullanılıyorsa ticaret gemisi niteliği kazanır.

Kimin tarafından, kimin adına veya kimin hesabına kullanıldığı bu nitelendirmeyi değiştirmez.

Bu yaklaşım, deniz ticareti hükümlerinin yalnız şekli mülkiyet durumuna değil, geminin ekonomik işlevine bakarak uygulanmasını sağlar.

Bir gemi başlangıçta ticari amaca tahsis edilmiş olabileceği gibi, fiili kullanım da ticari nitelik doğurabilir.

Sınavda önemli nokta, ticaret gemisi için mutlaka tacir tarafından işletilme veya belirli sicile kayıt şartı aramamaktır; kanuni ölçüt ekonomik menfaat amacı ve fiili kullanımdır.

Deniz ticaretine ilişkin hükümler kural olarak ticaret gemileri hakkında uygulanır.

Ancak kanun bazı hüküm gruplarını ticaret gemisi olmayan gemilere de genişletir.

Gemi, kaptan, gemi alacakları, cebri icraya ilişkin özel hükümler, çatma, kurtarma, deniz alacaklarına karşı sorumluluğun sınırlandırılması ve donatanın gemi adamlarının kusurundan doğan sorumluluğuna ilişkin belirli hükümler; yalnız gezinti, spor, eğitim, öğretim ve bilim amacına tahsis edilen yatlar ve denizci yetiştirme gemileri gibi araçlara da uygulanabilir.

Çatma, kurtarma ve sorumluluğun sınırlanmasına ilişkin bazı hükümler münhasıran kamu hizmetine ayrılan devlet gemileri ile donanmaya bağlı harp ve yardımcı gemilere de uygulanır.

Bu istisnalar, deniz risklerinin yalnız ticari taşımada değil farklı deniz faaliyetlerinde de benzer hukuki ihtiyaçlar doğurduğunu gösterir.

Geminin elverişliliği üç farklı kavramla açıklanır ve bunlar birbirinin yerine kullanılamaz.

Denize elverişlilik, geminin gövde, genel donatım, makine ve kazan gibi esas kısımları bakımından yolculuğun yapılacağı sudan kaynaklanan, tamamen anormal olmayan tehlikelere dayanabilecek durumda olmasını ifade eder.

Burada geminin fiziksel ve teknik sağlamlığı öne çıkar.

Denize elverişli olmayan bir geminin diğer hazırlıkları tamam olsa bile temel yolculuk güvenliği eksiktir.

Tamamen anormal tehlikelerin dışarıda bırakılması da önemlidir; kanun gemiden her olağanüstü felakete dayanmasını değil, yapılacak yolculuk için normal kabul edilebilecek deniz tehlikelerine karşı koymasını bekler.

Yola elverişlilik, denize elverişlilikten daha geniş ve sefer odaklı bir kavramdır.

Bir gemi denize elverişli olsa bile, teşkilatı, yükleme durumu, yakıtı, kumanyası, gemi adamlarının yeterliği ve sayısı bakımından yapacağı yolculuğun tehlikelerine karşı koyabilecek durumda değilse yola elverişli sayılmaz.

Burada geminin sadece teknik gövde ve makine durumu değil, sefer organizasyonu değerlendirilir.

Eksik personel, yetersiz yakıt, hatalı yükleme veya yolculuğun gerektirdiği hazırlıkların yapılmamış olması yola elverişlilik sorununa yol açabilir.

Bu nedenle denize elverişli gemi otomatik olarak yola elverişli değildir; ikinci kavram ilkini varsayar ama onu aşar.

Yüke elverişlilik ise özellikle eşya taşıma bakımından anlam kazanır.

Soğutma tesisatı dahil olmak üzere eşyanın taşındığı bölümlerin, eşyanın kabulüne, taşınmasına ve muhafazasına uygun olması gerekir.

Bu kavram, geminin denizde güvenle ilerleyebilmesinden farklı olarak taşınacak eşyanın niteliğine odaklanır.

Örneğin bozulabilir mallar için soğutma düzeninin işlevsiz olması, gemi genel olarak seyir yapabilecek durumda olsa bile yüke elverişlilik sorununu gündeme getirir.

Öğrenme tuzağı, elverişliliği tek bir genel güvenlik kavramı gibi düşünmektir.

Doğru çözüm, soruda hangi riskin öne çıktığını görmektir: teknenin dayanıklılığı denize, sefer hazırlığı yola, yük bölümlerinin uygunluğu yüke elverişlilikle ilgilidir.

Denize elverişsiz hale gelen gemi bakımından kanun tamir kabul etmez ve tamire değmez ayrımı yapar.

Tamir hiç mümkün değilse veya gemi tamir edilebileceği bir limana götürülemiyorsa tamir kabul etmez gemiden söz edilir.

Tamir giderleri, eski ile yeni farkı dikkate alınmadan, geminin önceki değerinin dörtte üçünü aşıyorsa gemi tamire değmez sayılır.

Önceki değer, elverişsizlik yolculuk sırasında ortaya çıkmışsa geminin yola çıkarken taşıdığı değerdir; diğer durumlarda gemi bozulmadan önceki veya gereği gibi donatılmış olsaydı sahip olacağı değer esas alınır.

Bu hükümler, zararın hukuki ve ekonomik sonuçlarını belirlemede teknik tamir ihtimalinin yanında ekonomik makullüğü de dikkate alır.

Gemi adamları kavramı kaptanı, gemi zabitlerini, tayfaları ve gemide çalıştırılan diğer kişileri kapsar.

Kaptan deniz ticaretinde özel yetki ve sorumluluklara sahip olsa da, temel kavram düzeyinde gemi adamları daha geniş bir çalışma topluluğunu ifade eder.

Geminin hukuki niteliği bakımından ise kanun açık bir kural koyar: sicile kayıtlı olup olmadığına bakılmaksızın bütün gemiler taşınır eşyadır.

Bu kural, gemilerin büyük ekonomik değer taşıması veya sicile tabi olması nedeniyle taşınmaz gibi düşünülmesi hatasını önler.

Bununla birlikte bazı kanun hükümlerinde gemiler için taşınmazlara ilişkin kuralların uygulanacağı ayrıca belirtilmiş olabilir; bu istisnalar genel taşınır niteliğini ortadan kaldırmaz, yalnız belirli alanlarda özel uygulama yaratır.

Donatan, gemisini menfaat sağlamak amacıyla suda kullanan gemi malikidir.

Bu tanımda mülkiyet ve işletme amacı birlikte bulunur.

Ancak kanun üçüncü kişilerle ilişkide daha geniş bir görünüş sorumluluğu kabul eder: Kendisine ait olmayan bir gemiyi menfaat sağlamak amacıyla suda kendi adına, bizzat veya kaptan aracılığıyla kullanan kişi de donatan sayılır.

Böylece dış ilişkide alacaklıların yalnız malik kaydına bakmak zorunda kalmadan gemiyi fiilen ve kendi adına işleten kişiye yönelebilmesi sağlanır.

Malik, geminin işletilmesi kendisine karşı haksız olsa bile, alacaklı kötü niyetli olmadıkça gemi alacaklısı sıfatıyla ileri sürülen istemi engelleyemez.

Bu düzenleme deniz ticaretinde güven ve görünüş ilkesini destekler.