HMGS Kıymetli Evrakın Genel Teorisi Konu Anlatımı

Kıymetli evrak hukukunun başlangıç noktası, hak ile senet arasındaki sıkı bağdır.

TTK, kıymetli evrakı, içerdiği hakkın senetten ayrı ileri sürülemediği ve başkasına devredilemediği senet olarak tanımlar.

Bu tanım iki sonucu birlikte anlatır.

Birincisi, alacak veya ortaklık hakkı soyut biçimde değil, senet üzerinden kullanılır.

İkincisi, hakkın devri için sadece borçlar hukuku anlamında bir anlaşma yetmez; senedin hukuken gerekli şekilde el değiştirmesi gerekir.

Bu nedenle kıymetli evrakta zilyetlik, görünürde sadece fiziksel hâkimiyet gibi dursa da hak sahipliğinin ispatı, devir ve ödeme güvenliği bakımından kurucu bir işleve sahiptir.

Senetten doğan borçta borçlunun ödeme davranışı da bu bağlılık ilkesine göre düzenlenir.

Borçlu ancak senedin teslimi karşılığında ödeme yapmakla yükümlüdür.

Bu kural borçluyu iki defa ödeme riskinden korur; çünkü senet piyasada dolaşırken gerçek hak sahibinin kim olduğu çoğu zaman senedin dışındaki ilişkilerden değil, senedin türünden ve zilyetliğinden anlaşılır.

Hile veya ağır kusuru bulunmayan borçlu, vade geldiğinde senedin niteliğine göre alacaklı olduğu anlaşılan kişiye ödeme yaparsa borcundan kurtulur.

Burada borçludan sınırsız araştırma beklenmez; fakat açık bir kötüniyet veya ağır ihmal varsa ödeme koruması ortadan kalkabilir.

Sınavda “senedi getirene ödeme her zaman geçerlidir” gibi mutlak ifadeler bu yüzden dikkatle değerlendirilmelidir.

Kıymetli evrakın devrinde ortak taban, senet üzerindeki zilyetliğin devridir.

Mülkiyetin veya sınırlı ayni hakkın kurulması amacıyla yapılan her devirde senet el değiştirmelidir.

Ancak senedin türüne göre bu yeterli olmayabilir.

Emre yazılı senetlerde ciro gerekir; nama yazılı senetlerde yazılı devir beyanı gerekir.

Bu beyan senedin üzerine yazılabileceği gibi ayrı bir kâğıda da yazılabilir.

Kanun veya sözleşme, borçlunun ya da başka kişilerin devre katılmasını zorunlu kılabilir.

Böylece kıymetli evrakta devir rejimi tek tip değildir.

Hamiline yazılı senetlerde zilyetlik ön plana çıkar; emre yazılı senetlerde ciro ve zilyetlik birlikte çalışır; nama yazılı senetlerde ise yazılı devir beyanı ve halefiyet ispatı daha belirgin hâle gelir.

Ciro, özellikle emre yazılı senetlerin dolaşımını sağlayan işlemdir.

TTK genel hükümlerinde ciro, poliçenin cirosuna ilişkin kurallara bağlanır.

Devir için ciro ve zilyetliğin geçirilmesi yeterlidir.

Senedin içeriğinden veya niteliğinden aksi anlaşılmadıkça, ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle cirantanın hakları ciro edilene geçer.

Bu nokta, alacağın temlikiyle ciro arasındaki farkı öğrenmek açısından önemlidir.

Temlikte borçlar hukuku ilişkisi daha baskınken, ciro kıymetli evrakın tedavül kabiliyetine uygun daha hızlı ve senet merkezli bir devirdir.

Ciro, sadece “arkaya imza atmak” değildir; senetteki hakkın kimin tarafından ve hangi hukuki işlevle kullanılacağını belirleyen bir dolaşım aracıdır.

Senedin türünün değiştirilmesi de hak sahiplerinin korunması nedeniyle sıkı kurala bağlanmıştır.

Nama veya emre yazılı senet, ancak hak verdiği ve borç yüklediği bütün kişilerin muvafakatiyle hamile yazılı senede dönüştürülebilir; muvafakatin doğrudan senet üzerine yazılması gerekir.

Hamile yazılı senedin nama veya emre yazılı senede çevrilmesi için de aynı kural geçerlidir.

Eğer hak veya borç sahibi kişilerden biri muvafakat etmemişse, dönüştürme yalnız dönüştüren alacaklı ile onun haklarına doğrudan halef olan kişi arasında hüküm doğurur.

Bu düzenleme, senedin dolaşım biçiminin borçluların ve hak sahiplerinin riskini değiştirdiği kabulüne dayanır.

Hamile yazılı senet daha kolay el değiştirdiği için, tür değişikliği herkesin durumunu etkileyebilir.

Kıymetli evrak zayi olursa hak ile senedin sıkı bağı büyük bir sorun yaratır.

Hak sahibi senedi ibraz edemediği için hakkını kullanamaz; senet başkasının eline geçmişse borçlu açısından da iki ödeme riski doğar.

Bu nedenle TTK, mahkeme tarafından iptal kararı verilmesini kabul eder.

Senedin zayi olduğu veya zıyaın ortaya çıktığı anda senet üzerinde hak sahibi olan kişi iptal isteyebilir.

İptal kararı verilince hak sahibi hakkını senetsiz ileri sürebilir veya yeni bir senet düzenlenmesini isteyebilir.

Ancak iptal usulü senedin türüne göre değişir; genel hükümler, özel kıymetli evrak türlerine ilişkin düzenlemeleri saklı tutar.

Bu nedenle poliçe, çek, bono, nama senet ve hamile senetlerde iptal usulünün ayrıntıları farklılaşabilir.

Nama yazılı senet, belli bir kişinin adına düzenlenen, onun emrine kaydını içermeyen ve kanunen emre yazılı senetlerden sayılmayan kıymetli evraktır.

Bu türde borçlu, senedin hamili olan ve senette adı yazılı bulunan kişiye veya onun hukuki halefi olduğunu ispat eden kişiye ödeme yapmak zorundadır.

Hak sahipliği yalnız senedi elde bulundurmakla tamamlanmaz; senette adı yazılı kişi olma veya o kişiden hukuken devralındığını ispat etme gerekir.

Bu ispat yokken ödeme yapan borçlu, gerçek hak sahibine karşı borcundan kurtulmuş olmaz.

Eksik nama yazılı senetlerde ise borçlu senet bedelini her hamile ödeme hakkını saklı tutmuş olabilir; bu durumda alacaklı sıfatını araştırmadan iyi niyetle ödeme yaparsa borcundan kurtulabilir, fakat böyle ödeme yapmakla yükümlü değildir.

Bu ince ayrım, nama yazılı senetlerin hamiline yazılı senetlere yaklaşan istisnai görünümünü açıklar.

Nama yazılı senetlerin iptali, aksine özel hüküm yoksa hamile yazılı senetlere ilişkin hükümlere göre yapılır.

Borçlu, senette ilan sayısını azaltan veya süreleri kısaltan daha basit bir iptal usulü öngörebilir.

Ayrıca alacaklı, senedin iptal edildiğini ve borcun ödendiğini gösteren resmen düzenlenmiş veya usulünce onaylanmış bir belge verirse, borçlu senet ibrazı ve iptal kararı olmadan ödeme yapma hakkını saklı tutabilir.

Bu düzenleme nama yazılı senetlerde borçlunun hak sahibini daha belirlenebilir görmesiyle ilgilidir.

Ancak bu imkânlar, kıymetli evrakın senede bağlılık ilkesini tamamen kaldırmaz; yalnız belirli güvence belgeleriyle borçlunun ödeme riskini azaltır.

Hamile yazılı senetlerde hak sahibi, senedin metninden veya şeklinden hamilin hak sahibi sayılacağının anlaşılmasıyla belirlenir.

Hamil kim ise hak sahibi odur.

Bu tür senetlerde dolaşım kolaydır; buna karşılık borçlunun def’i imkânları sınırlı ve özel kurallara bağlıdır.

Borçlu, senedin geçersizliğine ilişkin def’ileri, senet metninden anlaşılan def’ileri ve alacaklı her kim ise ona karşı şahsen sahip olduğu def’ileri ileri sürebilir.

Önceki hamillerden biriyle doğrudan ilişkiye dayanan def’iler ise ancak hamil senedi iktisap ederken bilerek borçlunun zararına hareket etmişse ileri sürülebilir.

Ayrıca senedin borçlunun rızası olmadan tedavüle çıkarıldığı savunması hamile karşı ileri sürülemez.

Bu, hamile yazılı senetlerin işlem güvenliğini güçlendiren bir tercihtir.

Hamile yazılı senetlerin iptalinde yetkili mahkeme ve ilan usulü önemlidir.

Pay senetleri, tahviller, intifa senetleri, kupon belgeleri ve benzeri hamile yazılı senetlerin iptaline hak sahibinin istemi üzerine mahkeme karar verir.