HMGS Çek Konu Anlatımı

Çek, kambiyo senetleri içinde ödeme aracı niteliği en belirgin olan senettir.

Düzenleyen, muhataba belirli bir bedelin ödenmesi için kayıtsız ve şartsız havale talimatı verir.

Bu nedenle çek, bonodaki gibi düzenleyenin doğrudan ödeme vaadi değil, bankaya yöneltilmiş ödeme emridir.

Ancak sıradan bir havale de değildir; senedin metni, muhatabı, devri, ibrazı, ödememe tespiti ve başvuru hakları sıkı şekil kurallarına bağlanır.

Sınavda çek sorularını çözerken ilk ayrım budur: çek görüldüğünde ödenen, kabul edilmeyen ve banka muhataplığına dayanan bir kambiyo senedidir.

Çekin zorunlu unsurları senet üzerinde aranır.

Metinde çek kelimesi bulunmalı, senet başka dille yazılmışsa o dilde çek karşılığı kullanılan kelime yer almalıdır.

Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havale, muhatabın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası, banka tarafından verilen seri numarası ve karekod kanuni unsurlardır.

Bu unsurlar yalnız şekil ayrıntısı değildir; ödeme talimatının kime yöneldiğini, çekin nerede ibraz edileceğini, sürenin hangi tarihten başlayacağını ve çek hesabı hakkında hangi risk bilgilerinin izlenebileceğini belirler.

Unsurlardan biri yoksa senet kural olarak çek sayılmaz; fakat kanun bazı boşlukları tamamlar.

Ödeme yeri açık değilse muhatabın ticaret unvanı yanında gösterilen yer ödeme yeri kabul edilir.

Birden çok yer varsa ilk yer esas alınır.

Böyle bir açıklık da yoksa çek muhatabın merkezinin bulunduğu yerde ödenir.

Düzenlenme yeri gösterilmemişse düzenleyenin adı yanında yazılı yer düzenlenme yeri sayılır.

Yabancı banka tarafından bastırılan çeklerde banka seri numarası veya karekod bulunmaması özel olarak geçerliliği etkilemeyebilir.

Buna karşılık çek kelimesi, kayıtsız şartsız havale ve düzenleyenin imzası gibi çek kimliğini kuran unsurlar için genel bir kurtarıcı karine yoktur.

Muhatap bakımından Türkiye’de ödenecek çeklerde özel bir sınırlama vardır: muhatap ancak banka olabilir.

Banka dışındaki kişi üzerine düzenlenen belge çek sayılmaz, yalnız havale hükmünde olur.

Çek düzenlenmesi için muhatabın elinde düzenleyenin emrine ayrılmış karşılık ve düzenleyenin bu karşılık üzerinde çek düzenleyerek tasarruf edebileceğine ilişkin açık veya örtülü anlaşma bulunmalıdır.

Fakat bu şartlara uyulmaması senedin çek olarak geçerliliğini etkilemez.

Bu ayrım çok önemlidir; karşılıksız çek geçersiz çek değildir.

Karşılık kısmen varsa muhatap bu kısmı ödemekle yükümlüdür.

Karşılığı kısmen veya tamamen bulunmayan çek düzenleyen, karşılıksız kalan bedelin yüzde onunu ödemek ve hamilin uğradığı zararı tazmin etmek zorundadır.

Çekte kabul işlemi yapılamaz ve senet üzerine yazılan kabul kaydı yazılmamış sayılır.

Bu kural, muhatap bankanın poliçedeki kabul eden muhatap gibi kambiyo borçlusu yapılmasını engeller.

Çekte faiz şartı da yazılmamış sayılır; çünkü çek vadeli kredi aracı değil, görüldüğünde ödeme aracıdır.

Düzenlenme günü olarak ileri bir tarih gösterilmiş olsa bile çek bu tarihten önce ibraz edilirse ibraz günü ödenir.

Bu yüzden çek sorusunda vade mantığıyla hareket etmek hatalıdır.

Görüldüğünde ödeme ilkesi, kabul yasağı ve faiz şartının hükümsüzlüğü birlikte düşünülmelidir.

Çek belirli bir kişiye, emre yazılı kaydıyla veya bu kayıt olmadan düzenlenebilir; emre yazılı değildir kaydıyla belirli kişiye de çekilebilir.

Ayrıca hamile ödeme şartı mümkündür.

Belirli kişi lehine veya hamiline benzeri bir ibare eklenirse çek hamiline yazılı sayılır.

Lehtar gösterilmemiş çek de hamiline yazılı çek hükmündedir.

Emre yazılı veya belirli kişiye düzenlenen çek ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle devredilir.

Emre yazılı değildir kaydı taşıyan çek ise alacağın temlikiyle devredilir ve bu devir temlik sonuçlarını doğurur.

Ciro kayıtsız ve şartsız olmalıdır; şartlar yazılmamış sayılır, kısmi ciro ve muhatabın cirosu batıldır.

Cirosu mümkün bir çeki elinde bulunduran kişi, son ciro beyaz ciro olsa bile hakkı düzenli ve birbirine bağlı cirolardan anlaşılıyorsa yetkili hamil sayılır.

Hamiline çek üzerine yapılan ciro cirantayı başvurma hükümleri bakımından sorumlu kılabilir, fakat senedin niteliğini değiştirip onu emre yazılı çek hâline getirmez.

Çek hamilin elinden çıkmışsa, yeni hamil çeki kötü niyetle iktisap etmiş veya iktisapta ağır kusurlu olmadıkça geri verme yükümlülüğü altında değildir.

Protestodan, buna denk tespitten veya ibraz süresinin geçmesinden sonra yapılan ciro ise ancak alacağın temliki sonuçlarını doğurur.

Ödeme için ibraz süreleri çek hukukunun pratik merkezidir.

Çek düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir.

Düzenleme ülkesi ile ödeme ülkesi farklıysa aynı kıta için bir ay, ayrı kıtalar için üç ay uygulanır.

Süreler çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar.

Takas odasına ibraz ödeme için ibraz yerine geçer.

Çekten cayma ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder; cayma yoksa muhatap ibraz süresi geçtikten sonra da ödeme yapabilir.

Çek tedavüle çıkarıldıktan sonra düzenleyenin ölümü, medeni haklarını kullanma ehliyetini kaybetmesi veya iflası çekin geçerliliğini etkilemez.

Yabancı ülke parasıyla ödeme şartı özel bir ödeme kuralı doğurur.

Çek, ödeme yerinde rayici olmayan para ile ödenmek üzere düzenlenmişse bedel ibraz günündeki değere göre ödeme yeri parasıyla ödenebilir.

İbraz edilmesine rağmen ödeme yapılmazsa hamil, bedelin ibraz günündeki veya ödeme günündeki rayice göre ülke parasıyla ödenmesini isteyebilir.

Yabancı paranın değeri ödeme yerindeki ticari teamüllere göre belirlenir; düzenleyen çekte belirli bir kur da öngörebilir.

Aynen ödeme şartı varsa bu dönüştürme kuralı uygulanmaz.

Aynı adı taşıyan fakat düzenleme ve ödeme ülkelerinde değerleri farklı olan para için ödeme yerindeki para kastedilmiş sayılır.

Zamanında ibraz edilen çek ödenmezse hamilin başvuru hakkı için ödememenin kanuni biçimde saptanması gerekir.

Bu saptama resmi protestoyla, muhatabın ibraz gününü de gösteren tarihli beyanıyla veya takas odasının tarihli tespitiyle yapılabilir.

Bundan sonra hamil cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına başvurabilir.

Başvuru kapsamında ödenmeyen bedel, ibraz gününden itibaren faiz, protesto veya eşdeğer tespit ve ihbar giderleri ile çek bedelinin binde üçünü aşmayan komisyon istenebilir.

Protesto veya eşdeğer tespit ibraz süresi geçmeden yapılmalı; ibraz son gün gerçekleşirse izleyen iş günü de kullanılabilir.

Mücbir sebep, ibraz ve protesto sürelerinin kolayca değil, ancak aşılması imkânsız engel varsa uzayacağını gösterir.

Devlet mevzuatı veya benzeri bir engel süresi içinde ibrazı ya da tespiti önlemişse süre uzar.

Hamil bu sebebi gecikmeden kendi cirantasına ihbar etmeli, sebep kalkınca çeki gecikmeden ödeme amacıyla ibraz etmelidir.

Hamilin veya onun görevlendirdiği kişinin sadece kendisiyle ilgili olgular mücbir sebep sayılmaz.

İbraz süresi bitmeden bildirilen mücbir sebep on beş günden fazla sürerse, ibraz ve protestoya gerek olmadan başvurma hakkı kullanılabilir.

Çizgili çek ve hesaba geçirilecek çek ödeme güvenliğini artıran özel araçlardır.

Çekin ön yüzüne paralel iki çizgi çekilirse genel veya özel çizgili çek ortaya çıkar.

Genel çizgili çek ancak bir bankaya veya muhatabın müşterisine, özel çizgili çek ise gösterilen bankaya veya bu banka muhatapsa onun müşterisine ödenebilir.

Hesaba geçirilecektir kaydı nakit ödemeyi önler; ödeme hesaba alacak kaydı, takas veya hesap nakliyle yapılır.