Anayasa Konu Anlatımı

Anayasa, bir devletin en temel hukuk metnidir.

Devletin şeklini, yapısını, organlarını, organların birbirleriyle ilişkisini ve kişilerin temel hak ve hürriyetlerini düzenler.

Bu tanımda iki ana yön vardır.

Birincisi devletin örgütlenmesidir: yasama organı nasıl oluşur, yürütme yetkisi kim tarafından kullanılır, yargı yetkisi hangi mahkemeler eliyle işler, devletin temel nitelikleri nelerdir?

İkincisi bireyin korunmasıdır: kişinin hakları hangi güvenceye sahiptir, devlet bu hakları ne ölçüde sınırlayabilir, kamu gücü hangi anayasal sınırlar içinde hareket eder?

Anayasa bu yönüyle kanunlardan farklıdır.

Kanunlar belirli alanları düzenler; anayasa ise hem kanunların yapılacağı çerçeveyi hem de devlet organlarının yetki sınırlarını belirler.

Bu nedenle anayasa normlar hiyerarşisinin tepesinde yer alır.

Alt düzeydeki kurallar anayasaya aykırı olamaz.

Bir hukuk düzeninde kanunun, yönetmeliğin veya yürütmenin düzenleyici işlemlerinin meşruiyeti eninde sonunda anayasal çerçeveye bağlıdır.

Anayasa hukukunun konusu da bu yapıdan doğar.

Bir tarafta devletin organları vardır: yasama, yürütme ve yargı.

Diğer tarafta temel hak ve ödevler vardır.

Bu iki alan birbirinden kopuk değildir; devlet organlarının yetkileri, bireylerin hak alanı korunacak şekilde sınırlandırılır.

Modern anayasa düşüncesinin amacı yalnızca kurum kurmak değil, iktidarı hukukla bağlamaktır.

Türkiye bakımından ilk yazılı anayasa 1876 Kanun-u Esasî'dir.

Cumhuriyet döneminde 1921, 1924, 1961 ve 1982 anayasaları kabul edilmiştir.

Bugün yürürlükte olan metin 1982 Anayasasıdır.

Ancak 1982 Anayasası ilk kabul edildiği hâliyle kalmamış, birçok değişiklik geçirmiştir.

Özellikle 2017 değişiklikleri hükümet sistemini değiştirmiş; parlamenter sistemin başbakan ve bakanlar kurulu yapısı kaldırılarak Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi benimsenmiştir.

Anayasayı anlamanın özü, onu yalnızca maddeler toplamı olarak değil, devlet ile birey arasındaki temel denge metni olarak görmektir.

Anayasa devletin ne olduğunu, nasıl işleyeceğini ve gücünü hangi sınırlar içinde kullanacağını gösterir.

Aynı zamanda bireyin temel haklarını güvence altına aldığı için, hukuk devletinin ve demokratik siyasal düzenin dayanağını oluşturur.

Anayasanın üstünlüğü ilkesi, bu temel metnin yalnızca siyasal bir bildiri olmadığını gösterir.

Anayasaya aykırı kanun yapılamaz; idarenin işlemleri de anayasal ilkelere bağlıdır.

Bu üstünlüğün gerçek anlam kazanması için yargısal denetim ve hak arama yolları önem taşır.

Türk anayasa tarihinde Anayasa Mahkemesinin 1961 Anayasası ile kurulması, kanunların anayasaya uygunluğunun denetlenmesi bakımından dönüm noktasıdır.

Anayasa aynı zamanda devletin sürekliliğini ve sınırlarını gösteren bir toplumsal sözleşme fikri taşır.

Devlet organları kendi yetkilerini doğrudan kendileri belirlemez; anayasanın verdiği yetkiler içinde hareket eder.

Yasama kanun yapar, yürütme kanunları uygular ve düzenleyici işlemler yapar, yargı uyuşmazlıkları bağımsız ve tarafsız mahkemeler eliyle çözer.

Bu organların birbirleriyle ilişkisi hükümet sistemini, haklar karşısındaki konumu ise hukuk devleti niteliğini ortaya çıkarır.

Bu nedenle anayasa öğrenimi, ezberlenecek maddelerden önce mantık kurmayı gerektirir.