Türk Anayasa Tarih Konu Anlatımı

Türk anayasa tarihini doğru okumak için önce anayasal belge ile anayasa arasındaki farkı ayırmak gerekir.

Anayasal belge, padişahın veya devlet iktidarının sınırlandırılması yönünde adım atan, fakat tam anlamıyla anayasa olmayan metindir.

Bu çizgide ilk önemli metin 1808 Sened-i İttifak'tır.

Padişah II.

Mahmut ile ayanlar arasında yapılan bu metin misak, yani karşılıklı anlaşma niteliği taşır.

Padişah yetkilerinin kendi isteği dışında sınırlanması bakımından anayasal gelişmelerin başlangıcı kabul edilir.

1839 Tanzimat Fermanı ve 1856 Islahat Fermanı ise ferman niteliğindedir.

Ferman, padişahın tek taraflı irade açıklamasıdır.

Tanzimat Fermanı can, mal ve ırz güvenliği gibi alanlarda güvence söylemi getirdiği, kanun üstünlüğü ve hukuk devleti düşüncesine geçişin ilk adımlarını attığı için önemlidir.

Islahat Fermanı özellikle gayrimüslimlerin hukuki durumunu iyileştirmeye ve onları Müslüman tebaa ile eşitlemeye yönelmiştir.

Bu metinler anayasa değildir; fakat anayasal sürecin zeminini hazırlamıştır.

İlk Osmanlı-Türk anayasası 1876 Kanun-u Esasî'dir.

Bu anayasa ile I. Meşrutiyet ilan edilmiş, Meclis-i Umumi kurulmuş ve padişahın yanında anayasal bir meclis yapısı oluşmuştur.

1908'de II.

Meşrutiyet ilan edilmiş, 1909 değişiklikleriyle padişahın yetkileri daraltılıp Meclis-i Mebusanın yetkileri artırılmıştır.

Bu dönem, mutlak monarşiden meşruti ve parlamenter monarşi çizgisine geçiş bakımından önem taşır.

Millî Mücadele döneminde 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu kabul edilmiştir.

Bu anayasa kısa, çerçeve ve yumuşak niteliktedir; millî egemenlik ilkesini ilk kez anayasal metne taşır.

1923 değişiklikleriyle cumhuriyet ilan edilmiş, Cumhurbaşkanlığı makamı kurulmuştur.

1924 Anayasası ise Kanun-u Esasî ile 1921 Anayasası'nın birlikte yürüdüğü ikili anayasal dönemi sona erdiren cumhuriyet dönemi anayasasıdır.

1961 Anayasası 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi sonrasında, 1982 Anayasası ise 12 Eylül 1980 askerî müdahalesi sonrasında hazırlanmıştır.

1961 Anayasası özgürlükçü yönü, Anayasa Mahkemesi, sosyal devlet ve hukuk devleti gibi kurum ve ilkeleriyle; 1982 Anayasası ise otoriteyi daha fazla öne çıkaran yapısıyla anlatılır.

Bugün yürürlükte olan anayasa 1982 Anayasasıdır, fakat pek çok değişiklikten geçerek uygulanmaktadır.

Bu tarihsel çizgide bazı dönüm noktaları özellikle ayırt edilir.

Millî egemenlik ilkesinin ilk kez 1921 Anayasası ile anayasal metne girmesi, Osmanlı hanedan egemenliğinden millet egemenliğine geçişin açık ifadesidir.

Cumhuriyetin 1923 değişikliğiyle ilan edilmesi, bu geçişi devlet şekli bakımından tamamlamıştır.

1924 Anayasası ise hem cumhuriyetin kurucu kurumlarını düzenlemiş hem de uzun süre yürürlükte kalarak tek parti ve çok partili hayat dönemlerini kapsayan temel metin olmuştur.

1961 Anayasası, Türkiye'de anayasal kurumların çeşitlenmesi bakımından ayrı bir yere sahiptir.

Anayasa Mahkemesi bu dönemde kurulmuş, sosyal devlet, hukuk devleti ve demokratik devlet ilkeleri anayasal düzeyde belirginleşmiştir.

Yasama organı Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosundan oluşan çift meclisli bir yapıya kavuşmuştur.

1971-1973 değişiklikleri ise özgürlükçü yapıyı daraltıp yürütmeyi güçlendiren yönde etkiler doğurmuştur.

1982 Anayasası da askerî müdahale sonrasında hazırlanmış ve halk oylamasıyla kabul edilmiştir.