TMK m.1'e göre kanun, sözüyle ve özüyle değindiği konularda uygulanır. Uygulanabilir bir yazılı hüküm bulunmayan gerçek kanun boşluğunda hâkim önce örf ve âdet hukukuna başvurur; o da yoksa kanun koyucu olsaydı koyacağı kurala göre karar verir ve bilimsel görüşlerle yargı kararlarından yararlanır. Her toplumsal alışkanlık hukuk kaynağı değildir. Öğretide örf ve âdet hukukunun maddi unsuru sürekli ve genel uygulama, manevi unsuru bu uygulamanın bağlayıcı olduğuna ilişkin ortak kanaat, hukuki unsuru ise hukuk düzeninin uygulamayı tanıması ve yaptırımla desteklemesidir. Nezaket, moda, görgü veya yalnız ahlaki beklenti bu şartlar olmadan örf ve âdet hukuku sayılmaz. Kanunun bilinçli biçimde sonuç bağlamadığı hâl de otomatik olarak boşluk değildir; önce hükmün sözü, özü, amacı ve sistem içindeki yeri araştırılır.
Yazısız Kaynaklar (Örf ve Adet Hukuku) Konu Anlatımı
Yazısız Kaynaklar (Örf ve Adet Hukuku) konusunun özeti ve anlatımı — KPSS Lisans Vatandaşlık dersi. Özet her zaman ücretsiz.
Kısaca
Bu özet her zaman ücretsizdir ve giriş yapmadan okunabilir.
Özet: Sesli anlatım yakında
Bu konuyu PDF ders notlarında da çalış
KPSS Lisans konu yapraklarının tamamını içeren ücretsiz ders notu PDF’ini indirip çevrim dışı tekrar edebilirsin. Bu yaprak PDF kitapçığın kapsam tablosunda yer alır; uygulamadaki soru ve sesli anlatım katmanları ayrıca sunulur.
KPSS Lisans ders notları PDF’ini indirKonu Anlatımı
Tam anlatım: Sesli anlatım yakında
TMK m.1'in kaynak sırası
Türk Medeni Kanunu m.1, özel hukukta hâkimin izleyeceği temel kaynak sırasını kurar.
Önce kanunun yalnız kelimelerine değil, sözüne ve özüne bakılır.
Uygulanabilir bir hüküm varsa doğrudan kanun uygulanır.
Hükmün kapsamı yorumla veya sistem içindeki bağlantılarıyla belirlenebiliyorsa henüz örf ve âdet hukukuna geçilmez.
Uygulanabilir yazılı hüküm bulunmayan gerçek kanun boşluğunda sıra şöyledir:
- Hâkim örf ve âdet hukukunda uygulanabilir bir kural arar.
- Böyle bir kural da yoksa, kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir genel ve soyut kural koyacak idiyse ona göre somut uyuşmazlığı çözer.
- Bu değerlendirmede bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır.
Bilimsel görüşler ile yargı kararları, TMK m.1'in son cümlesinde hâkimin yararlanacağı yardımcı kaynaklardır.
Bunlar örf ve âdet hukukunun yerine geçen ayrı bir asli kaynak basamağı gibi sıralanmamalıdır.
Her alışkanlık hukuk kuralı değildir
Örf ve âdet hukukunu sıradan gelenekten ayırmak için öğretide üç unsur birlikte aranır.
Maddi unsur, davranışın benzer durumlarda uzun süredir, sürekli ve genel biçimde tekrarlanmasıdır.
Tek seferlik uygulama, geçici moda veya dar bir kişinin tercihi bu unsuru karşılamaz. “Uzun süre” için her olayda uygulanacak sabit bir yıl sayısı yoktur; önemli olan uygulamanın yerleşik niteliğidir.
Manevi unsur, ilgili çevrede bu davranışa uymanın yalnız yararlı veya nazik değil, bağlayıcı ve gerekli olduğu yönündeki ortak kanaattir.
İnsanlar bir davranışı sadece kolaylık sağladığı için yapıyorsa hukuki bağlayıcılık inancı oluşmuş sayılmaz.
Hukuki unsur, yerleşik ve bağlayıcı kabul edilen uygulamanın hukuk düzenince tanınması ve gerektiğinde devlet yaptırımıyla desteklenebilmesidir.
Bu unsur, toplumsal uygulama ile hukuk kuralı arasındaki son ayrımı sağlar.
Bu unsurlardan biri eksikse nezaket, görgü, moda, mesleki alışkanlık veya ahlaki beklenti bulunabilir; fakat kendiliğinden örf ve âdet hukuku doğmaz. “Toplumda yaygın” olmak tek başına yeterli değildir.
Kanun boşluğu ne zaman vardır?
Metinde açık cümle bulunmaması her zaman kanun boşluğu anlamına gelmez.
Hüküm, yorumu veya kıyas yoluyla uyuşmazlığı kapsayabilir.
Ayrıca kanun koyucunun belirli bir sonuca bilinçli olarak yer vermemesi, yani nitelikli susma, hâkimin dolduracağı boşluk değildir.
Önce kanunun amacı, sistematiği ve benzer hükümler incelenir; ancak buna rağmen uyuşmazlığı çözecek uygulanabilir norm yoksa gerçek boşluktan söz edilir.
Bu ayrım sınavlarda önemlidir. “Kanunda açık hüküm yok” ifadesinden hemen “örf ve âdet uygulanır” sonucuna gidilmez.
Önce kanunun sözü ve özüyle konuya değinip değinmediği, yorum ve kıyas imkânı ve susmanın bilinçli olup olmadığı araştırılır.
Hâkimin hukuk yaratması
Örf ve âdet hukukunda da çözüm yoksa hâkim uyuşmazlığı çözümsüz bırakamaz.
TMK m.1, hâkimin kanun koyucu gibi düşünerek olaya uygun bir kural kurmasını ister.
Buradaki ölçü hâkimin kişisel beğenisi değildir.
Kurulacak çözüm hukuk sisteminin değerleriyle, benzer düzenlemelerle, eşitlik ve hukuki güvenlik gerekleriyle uyumlu olmalıdır.
Hâkimin kurduğu kural yasama organının çıkardığı kanunla aynı değildir; öncelikle önündeki somut uyuşmazlığın çözümüne hizmet eder.
Bununla birlikte gerekçeli yargı kararları sonraki uyuşmazlıklarda yol gösterici olabilir.
Bilimsel görüşler de kavramların tutarlı kurulmasına ve olası çözüm seçeneklerinin sınanmasına yardım eder.
Örf ve âdet hukukunun işlevi
Örf ve âdet hukuku, yazılı hukukun rakibi değil, kanunun tanıdığı tamamlayıcı kaynaktır.
İşlevi, gerçek bir boşlukta yerleşik ve hukuken bağlayıcı toplumsal uygulamayı çözüme taşımaktır.
Kanuna aykırı bir uygulama, sırf uzun süredir tekrarlandığı için kanunun önüne geçmez.
Kanunun emredici hükmü varsa ona aykırı gelenek uygulanamaz.
Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.
Anlatımın kapanış bölümü ve sesli anlatım uygulamada
Yazısız Kaynaklar (Örf ve Adet Hukuku) anlatımının bu sayfada okuduğunuz bölümü ücretsizdir; kapanış bölümü, sesli anlatımı, çevrimdışı indirmesi ve konuya bağlı soru çözümü benzersor uygulamasında devam eder.
Vatandaşlık dersindeki diğer konularBu Konunun Sınavdaki Ağırlığı
Yazısız Kaynaklar (Örf ve Adet Hukuku) konusu KPSS Lisans Genel Kültür düzeyindeki Vatandaşlık dersine bağlıdır. Bu ders için doğrulanmış bir ağırlık verisi bulunmadığından burada bir oran yayımlamıyoruz.
Kaynak: benzersor müfredat analizi. Bu yüzdeler benzersor’un kendi müfredat analizinden gelir: her dersin müfredatta kapsadığı konu ve alt konu sayısı ile kapsam genişliği ölçülür, ders bazında yüzdeye çevrilir ve sınav düzeyi içinde %100’e tamamlanır. Resmî bir soru dağılımı değildir; sınavda kaç soru çıkacağını göstermez ve sınav kurumunun yayımladığı bir veri değildir.
Kaynaklar
Anlatımdaki bilgiler aşağıdaki resmî kurum yayınlarından doğrulanır ve kendi cümlelerimizle yeniden yazılır.
- T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi (ÖSYM)KPSS Lisans (Genel Yetenek-Genel Kültür) sınavını düzenleyen kurumun resmî sitesi.
- ÖSYM Sınav Takvimi2026 KPSS Lisans GY-GK sınav, başvuru ve sonuç tarihleri (resmî takvim).
- KPSS Başvuru — Aday İşlemleri Sistemi (AİS)e-Devlet ile başvuru, sınav yeri ve sınava giriş belgesi işlemleri.
- KPSS KılavuzuResmî KPSS kılavuzu: başvuru koşulları, ücret ve sınav bilgileri.
- 2026 KPSS DuyurularıÖSYM 2026 KPSS ana sayfası ve güncel duyurular.
- ÖSYM Sonuç Açıklama SistemiKPSS sonuç sorgulama ve sonuç belgesi doğrulama.
Sık Sorulan Sorular
Vatandaşlık dersindeki diğer konular
Bu ders toplam 69 konu içerir.
- Hukukun Tanımı
- Hukuk Kaynaklarıyla İlgili Kavramlar
- Yardımcı Kaynaklar
- Hukuk Kurallarının Yaptırımları
- Kamu Hukuku Dalları
- Ceza ve Ehliyet
- Özel Hukuk Dalları
- Hakkın Tanımı ve Türleri
- Devlet Kavramı
- Devlet Kurucu Unsurları
- Devlet Kavramına İlişkin Ayrımlar
- Yapılarına Göre Devlet Şekilleri
- Egemenliğin Kaynağına Göre Devlet Şekilleri
- Hükümet Sistemleri
- Anayasa
- Anayasa Kavramına İlişkin Ayrımlar
- Yazılı Anayasa - Yazısız Anayasa Ayrımı
- Türk Anayasa Tarih
- Kanun-U Esasî (1876)
- Kanun-U Esasî'de 1909 Değişiklikleri (İkinci Meşrutiyet)
- 1921 Teşkilât-I Esasiye Kanunu
- Teşkilat-I Esasiye Kanunu'nda 29 Ekim 1923 Tarihli Değişiklikler
- 1924 Anayasası
- 1961 Anayasası
- 1971-1973 Anayasa Değişiklikleri
- 1982 Anayasası
- 1982 Anayasasının Temel Özellikleri
- 2017 Anayasasının Temel Özellikleri
- Türk Tarihindeki Referandumlar
- T.C. Anayasası Madde Dizini
- 1982 Anayasasında 2007 Değişiklikleri
- 1982 Anayasasında 2010 Değişiklikleri
- 1982 Anayasasında 2017 Değişiklikleri
- Yasama Organı
- Yasama İşlemleri
- TBMM İç Yapı ve Çalışma Düzeni
- Toplantı ve Karar Yeter Sayısı
- TBMM Görev ve Yetkileri
- TBMM Bilgi Edinme ve Denetim Yolları
- Kanun Hükmünde Kararnameler
- Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
- Yönetmelik
- Cumhurbaşkanı'nın Görev ve Yetkileri
- Yargı Organı
- Hakimler ve Savcılar Kurulu
- Yüksek Mahkemeler
- Anayasa Mahkemesi
- Yargıtay
- Danıştay
- Uyuşmazlık Mahkemesi
- Sayıştay
- Temel Hakların Türleri
- İdare (Kamu Yönetimi)
- Yerel Yönetim Organları
- Kamu Kuruluşları
- Uluslararası Örgüt ve Kuruluşlar
- KPSS Güncel Bilgiler
- Türkiye'ye Vize Uygulamayan Ülkeler
- UNESCO'nun Dünya Mirası Listesindeki Doğal ve Kültürel Varlıklarımız
benzersor mobilde yayında
Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.
KPSS Lisans soru çözme rehberi