Hukukun Tanımı Konu Anlatımı

Hukukun tanımını sağlam kurmak için önce insanın toplumsal bir varlık olarak yaşadığı düzeni düşünmek gerekir.

Toplum içinde davranışlar bütünüyle kişisel tercihlere bırakılmaz; din, ahlak, görgü ve hukuk kuralları kişilerin birbirleriyle ve toplumla ilişkilerine ölçü getirir.

Bu kuralların hepsi sosyal hayatı düzenleme işlevi görür, fakat aynı nitelikte değildir.

Din kuralları inanç alanıyla, ahlak kuralları iyi ve kötü değerlendirmesiyle, görgü kuralları nezaket ve toplumsal alışkanlıklarla ilgilidir.

Hukuk kuralları ise toplumsal düzeni devlet gücüyle desteklenen yaptırımlar aracılığıyla korur.

Bu yüzden hukuku tanımlarken yalnızca davranış düzeni demek eksik kalır; hukukun ayırt edici yönü maddi yaptırıma dayanmasıdır.

Maddi yaptırım, hukuk kuralının ihlal edilmesi halinde kişinin yalnızca kınanmakla kalmaması, hukuk düzenince belirlenmiş somut bir sonuçla karşılaşması anlamına gelir.

Kaynakta yaptırım türleri cebri icra, tazminat, iptal, ceza ve hükümsüzlük olarak sayılır.

Cebri icra, borcun veya yükümlülüğün devlet gücüyle yerine getirilmesini anlatır.

Tazminat, zarar doğduğunda bu zararın giderilmesine yönelir.

İptal, hukuka aykırı bir işlemin ortadan kaldırılmasıdır.

Ceza, suç oluşturan fiile bağlanan yaptırımdır.

Hükümsüzlük ise geçerlilik şartlarını taşımayan işlemin hukuk düzeninde beklenen sonucu doğurmamasıdır.

Bu çeşitlilik, hukukun yaptırımını yalnızca hapis ya da para cezası gibi dar bir alana indirgememek gerektiğini gösterir.

Hukuk ile ahlak arasındaki fark özellikle burada belirginleşir.

Bir kişinin ahlaken yanlış görülen bir davranışı toplum tarafından eleştirilebilir, ancak her ahlaki yanlış hukuk yaptırımına bağlanmaz.

Görgü kuralına aykırı davranan kişi kaba sayılabilir, fakat bu davranış tek başına hukuki sonuç doğurmayabilir.

Hukuk ise hangi davranışın hangi sonucu doğuracağını önceden belirler ve gerektiğinde kamu gücüyle uygular.

Bu özellik, bireylerin hayatını öngörülebilir hale getirir.

Kişi bir sözleşme yaparken, zarar verirken, borcunu yerine getirmezken veya suç oluşturan bir fiil işlerken hangi sonuçla karşılaşabileceğini hukuk düzeni sayesinde bilir.

Hukuk yalnızca yasak koyan bir sistem değildir; hak tanır, borç yükler ve ilişkilerin güven içinde yürütülmesini sağlar.

Hak, kişiye hukuk düzenince tanınan yetki alanıdır.

Borç ise kişinin yerine getirmesi gereken edim veya davranış yükümlülüğüdür.

Hukuk düzeni, hakların keyfi biçimde kullanılmasını da sınırsız kabul etmez.

Kaynakta hakların kullanılması ve borçların yerine getirilmesinde objektif dürüstlük ilkesinin geçerli olduğu belirtilir.

Objektif dürüstlük, kişinin kendi hakkını kullanırken ya da borcunu yerine getirirken karşı tarafın makul güvenini ve dürüst davranış beklentisini boşa çıkarmamasını ifade eder.

Bu ilke, hukukta biçimsel haklılığın kötüye kullanılmasını engelleyen temel düşüncedir.

Subjektif iyi niyet ise hakların kazanılmasıyla ilişkilendirilir.

Buradaki iyi niyet, kişinin belirli bir hukuki durumu bilmemesi veya bilmesinin kendisinden beklenememesi halinde korunabilmesini anlatır.

Bu nedenle objektif dürüstlük ile subjektif iyi niyet aynı şey değildir.

Objektif dürüstlük, hak kullanma ve borç ifa etme davranışının dış ölçüsünü kurar; subjektif iyi niyet ise hak kazanma sürecinde kişinin iç durumuna, yani bilgisizliğinin korunup korunmayacağına bakar.

Sınav hazırlığında bu iki ilkeyi karıştırmak yaygın bir hatadır.

Dürüstlük dış davranış standardı, iyi niyet ise hak kazanırken kişinin bilme durumu üzerinden düşünülmelidir.

Hukukun tanımı, devlet gücü kavramıyla da birlikte düşünülmelidir.

Hukuk kuralları kişisel intikamı veya keyfi tepkiyi değil, yetkili organlar aracılığıyla düzenli yaptırım uygulanmasını esas alır.

Böylece toplum düzeni bireylerin kendi güçleriyle hak aramasına bırakılmaz.

Mahkemeler, icra organları ve idari makamlar gibi kurumlar hukukun uygulanmasını sağlar.

Bu kurumsal yapı, hukukun sosyal düzen kuralları içindeki yerini güçlendirir.

Din, ahlak ve görgü kuralları toplum yaşamı için önemli olsa da onların yaptırımı çoğu zaman manevi ya da toplumsal niteliktedir; hukuk yaptırımı ise maddi ve örgütlüdür.

Bu çerçevede hukuk, sosyal hayatı düzenleyen, hak ve borçları belirleyen, ihlal durumunda maddi yaptırımlarla desteklenen kurallar bütünü olarak kavranabilir.

Tanımda üç unsur birlikte bulunmalıdır: toplumsal yaşamı düzenleme, devlet gücüyle desteklenme ve yaptırıma bağlanma.

Sadece kurallar bütünü demek hukuku eksik açıklar; çünkü hukuk kuralının farkı uygulanabilir ve zorlayıcı sonuç doğurmasıdır.

Sadece ceza düzeni demek de eksiktir; çünkü hukuk tazminat, iptal, cebri icra ve hükümsüzlük gibi birçok sonuçla çalışır.

Bu konuyu doğru öğrenen aday, sonraki başlıklarda mevzu hukuk, pozitif hukuk, hukuk boşluğu, örf ve adet, kamu hukuku, özel hukuk ve hak türleri gibi kavramları daha kolay yerleştirir.

Hukukun tanımı, vatandaşlık bilgisinin giriş kapısıdır; bütün sonraki ayrımlar bu temel üzerine kurulur.

Hukukun toplumsal işlevi, düzen ve güven kavramlarıyla açıklanabilir.

Düzen, insanların hangi davranışların serbest, hangilerinin yasak, hangilerinin belirli şekil şartlarına bağlı olduğunu bilmesidir.

Güven ise kişilerin hukuki ilişkilerde karşı tarafın ve devletin davranışlarını öngörebilmesidir.

Bir borç ilişkisinde alacaklı, borçlunun edimini yerine getirmemesi halinde hangi yollara başvurabileceğini bilir.

Bir zarar doğduğunda zarar gören kişi, tazminat isteyip isteyemeyeceğini hukuk düzeni içinde değerlendirir.

Bir idari işlem hukuka aykırıysa iptal yaptırımı gündeme gelebilir.

Bu örnekler hukukun günlük hayatla bağını gösterir.

Hukuk kurallarının diğer sosyal düzen kurallarından ayrılması, onların toplumdan kopuk olduğu anlamına gelmez.

Ahlak ve görgü kuralları çoğu zaman hukukun beslendiği toplumsal zemini oluşturur; fakat bir davranışın hukuken sonuç doğurması için hukuk düzeninin o davranışa yaptırım bağlaması gerekir.

Bu ayrım öğrenilmezse aday her yanlış davranışı hukuka aykırı, her hukuka aykırılığı da yalnızca ceza gerektiren fiil sanabilir.

Oysa hukuk bazı durumlarda ilişkiyi geçersiz sayar, bazı durumlarda zararı ödetir, bazı durumlarda işlemi iptal eder, bazı durumlarda zorla yerine getirme yoluna gider.

Bu başlıkta tanımı ezberlemekten daha önemlisi, tanımdaki unsurları örnekleyebilmektir.

Sosyal hayatı düzenleme unsuru hukukun toplum içinde anlam kazandığını, maddi yaptırım unsuru devlet gücüyle desteklendiğini, hak ve borç unsuru ise bireyler arası ilişkileri düzenlediğini gösterir.

Objektif dürüstlük ve subjektif iyi niyet ilkeleri de hukukun yalnızca şekle değil, güvene ve makul davranışa önem verdiğini ortaya koyar.