Teşkilat-I Esasiye Kanunu'nda 29 Ekim 1923 Tarihli Değişiklikler Konu Anlatımı

29 Ekim 1923 tarihli değişiklikler, 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun cumhuriyet rejimine uyarlanmasını sağlar.

1921 metni millî egemenlik ilkesini anayasal düzeye taşımış, TBMM'yi siyasal sistemin merkezine yerleştirmişti; fakat devlet şekli açıkça cumhuriyet olarak düzenlenmemişti.

Millî Mücadele'nin başarıya ulaşması ve yeni devletin kurumsallaşma ihtiyacı, bu boşluğun anayasal olarak giderilmesini gerekli kıldı.

Değişikliğin en temel sonucu, Türkiye Devleti'nin hükümet şeklinin cumhuriyet olduğunun kabul edilmesidir.

Bu ifade, egemenliğin millete ait olduğu ilkesini devlet şekliyle tamamlar.

Artık mesele yalnızca padişahın yetkilerinin sınırlanması veya meclisin güçlenmesi değildir; hanedan egemenliği dışında, cumhuriyet esasına dayanan yeni bir devlet düzeni açıkça kurulmaktadır.

29 Ekim değişiklikleriyle Cumhurbaşkanlığı makamı da anayasal düzene girmiştir.

Cumhurbaşkanının TBMM tarafından ve kendi üyeleri arasından seçilmesi öngörülmüştür.

Bu tercih, 1921 Anayasasının meclis merkezli karakteriyle uyumludur.

Cumhurbaşkanlığı makamı kurulurken meclisin üstün konumu korunmuş, yürütme organı meclis iradesinden kopuk bağımsız bir güç olarak tasarlanmamıştır.

Değişiklikler yürütme teşkilatını da belirginleştirmiştir.

Başbakanın Cumhurbaşkanı tarafından ve meclis üyeleri arasından seçilmesi, bakanların ise başbakan tarafından belirlenip Cumhurbaşkanı aracılığıyla TBMM'nin onayına sunulması kabul edilmiştir.

Bu yapı, savaş döneminin doğrudan meclis hükümeti düzeninden daha kurumsal bir yürütme düzenine geçiş anlamına gelir.

Buna rağmen sistemin ağırlık merkezi hâlâ TBMM'dir; çünkü cumhuriyetin kurucu meşruiyeti meclisten doğmaktadır.

29 Ekim 1923 değişiklikleri, 1924 Anayasasına giden geçişin en önemli halkasıdır.

1921 Anayasası kısa ve çerçeve nitelikliydi; 1923 değişiklikleri bu metnin içine cumhuriyet, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu düzenini yerleştirdi.

Böylece yeni devletin siyasal adı ve ana yürütme kurumları anayasal düzeyde belirginleşti.

1924 Anayasası ise kısa süre sonra bu düzeni daha kapsamlı biçimde kuracak ve hem Kanun-u Esasî'yi hem de 1921 Anayasasını yürürlükten kaldıracaktır.

Bu değişikliklerin anayasa tarihindeki değeri, cumhuriyetin yalnızca siyasal bir ilan olarak kalmamasında görülür.