Kanun-U Esasî'de 1909 Değişiklikleri (İkinci Meşrutiyet) Konu Anlatımı

1909 değişikliklerini doğru anlamak için önce 1876 Kanun-u Esasî'nin ilk hâlini hatırlamak gerekir.

Kanun-u Esasî bir meclis kurmuş, seçimli Heyet-i Mebusan ile padişah tarafından atanan Heyet-i Ayanı Meclis-i Umumi içinde toplamıştı.

Fakat bu yapı padişahı gerçek anlamda geri plana itmemişti.

Padişahın mutlak veto, sürgün, sansür ve meclisi feshetme gibi güçlü yetkileri devam ediyordu.

Bu nedenle 1876 metni meşruti monarşiye geçişi başlatsa da siyasal denge hâlâ saray lehine kurulmuştu.

II.

Meşrutiyet 1908 yılında ilan edilince anayasal hayat yeniden canlandı.

Bu ilanla birlikte meclisli düzenin yalnızca kâğıt üzerinde kalmaması, padişahın meclisi keyfî biçimde etkisizleştirememesi ve yürütmenin meclise karşı daha sorumlu hâle gelmesi hedeflendi.

1909 yılında yapılan değişiklikler bu ihtiyacın anayasal karşılığıdır.

Bu yüzden 1908 ile 1909'u karıştırmamak gerekir: II.

Meşrutiyet'in ilan tarihi 1908, Kanun-u Esasî'deki değişikliklerin tarihi 1909'dur.

Değişikliklerin en belirgin yönü padişah yetkilerinin daraltılmasıdır.

Padişahın mutlak veto yetkisi, yani meclisten gelen düzenlemeyi kesin biçimde durdurabilme gücü, geciktirici veto niteliğine çekilmiştir.

Böylece padişahın iradesi karşısında meclisin yasama ağırlığı artmıştır.

Sürgün yetkisinin kaldırılması ve basın üzerindeki sansür yetkisinin kaldırılması da kişi hürriyeti ve siyasal açıklık bakımından önemli adımlardır.

Meclisi feshetme yetkisi ise tamamen ortadan kaldırılmamış, fakat sınırlandırılmıştır.

Padişahın meclisi feshedebilmesi, yeni meclisin belirli süre içinde yeniden kurulması şartına bağlanarak keyfî fesih yolu daraltılmıştır.

1909 değişikliklerinin diğer önemli sonucu, bakanlar kurulunun siyasal sorumluluğunda görülür.

İlk düzende Heyet-i Vükela padişah merkezliydi; 1909 sonrasında bakanlar kurulunun Meclis-i Mebusana karşı sorumlu olması kabul edilmiştir.

Bu değişiklik, yürütmenin meclis karşısındaki hesabını güçlendirdiği için parlamenter monarşi yönünde ilerleme anlamına gelir.

Artık anayasal sistem yalnızca padişahın yanında bir meclis bulunduran yapı değildir; meclisin hükümet üzerindeki siyasal etkisi de artmıştır.

Bu değişiklikler Osmanlı anayasa tarihinde padişah merkezli meşruti monarşiden parlamenter özellikleri daha belirgin bir monarşiye geçişi ifade eder.