Kanun-U Esasî (1876) Konu Anlatımı

Kanun-u Esasî, 1876 yılında ilan edilen ilk Osmanlı-Türk anayasasıdır.

Bu metinle I. Meşrutiyet dönemi başlamış, Osmanlı Devleti'nde padişahın yanında anayasal bir meclis yapısı ortaya çıkmıştır.

Öncesinde padişahın yetkilerini modern anlamda sınırlayan bir anayasa ve parlamento yoktu; bu nedenle Kanun-u Esasî, mutlak monarşiden meşruti monarşiye geçişin temel belgesi olarak değerlendirilir.

Anayasanın kurduğu yasama organı Meclis-i Umumi'dir.

Bu yapı çift kanatlıdır: Heyet-i Ayan ve Heyet-i Mebusan.

Heyet-i Ayan üyeleri padişah tarafından atanır ve ömür boyu görev yapar.

Heyet-i Mebusan üyeleri ise halk tarafından seçilir ve görev süresi dört yıldır.

Bu nedenle Kanun-u Esasî, yasama organının çift yapılı olduğu iki Türk anayasasından biridir; diğer örnek 1961 Anayasasıdır.

Meclis-i Umumi adı, bu iki kanadın birlikte oluşturduğu genel parlamento yapısını ifade eder.

Kanun-u Esasî'nin ilk hâlinde padişahın yetkileri oldukça geniştir.

Padişahın mutlak veto yetkisi, sürgün yetkisi, basın üzerinde sansür yetkisi ve meclisi feshetme yetkisi vardır.

Yürütme de padişah başkanlığındaki Heyet-i Vükela, yani bakanlar kurulu aracılığıyla işler.

Bu nedenle anayasa bir meclis kurmuş olsa da padişah merkezli yapı bütünüyle ortadan kalkmamıştır.

Devletin resmî dini İslam, resmî dili Türkçe, başkenti İstanbul olarak kabul edilmiştir.

Yerel yönetimlerden ilk kez söz edilmesi ve yargı güvencelerine ilişkin bazı düzenlemeler de bu metnin dikkat çeken yönlerindendir.

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında meclis kapatılmış ve anayasal düzen uzun süre askıya alınmıştır.

1908'de II.

Meşrutiyet ilan edilince anayasal hayat yeniden canlanmış, 1909 değişiklikleriyle padişahın yetkileri önemli ölçüde sınırlandırılmıştır.

Mutlak veto geciktirici vetoya dönüşmüş, sürgün ve sansür yetkileri kaldırılmış, meclisi feshetme yetkisi sınırlandırılmıştır.

Bakanlar kurulunun padişaha değil Meclis-i Mebusan'a karşı sorumlu hâle gelmesi de meclisin ağırlığını artırmıştır.

Kanun-u Esasî, 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu kabul edildiğinde tamamen yürürlükten kalkmamıştır.

1921 Anayasası kısa bir savaş anayasası olduğu için Kanun-u Esasî'nin ona aykırı olmayan hükümleri uygulanmaya devam etmiştir.

Bu yüzden 1921 ile 1924 arasındaki dönem ikili anayasal dönem olarak anılır.

1924 Anayasası yürürlüğe girince Kanun-u Esasî de 1921 Anayasası ile birlikte yürürlükten kalkmıştır.

Bu yönüyle Kanun-u Esasî, hem Osmanlı anayasal düzeninin başlangıcı hem de cumhuriyet anayasalarına giden tarihsel eşiktir.

Kanun-u Esasî'nin anayasal değeri, ilk kez yazılı bir anayasa metniyle padişahın yanında temsilî bir meclis düzeni kurmasındadır.

Yine de bu metin modern anlamda tam demokratik bir anayasa gibi düşünülmemelidir.

Heyet-i Mebusan seçimle oluşsa da siyasal katılım sınırlıdır; Heyet-i Ayan tamamen padişah iradesine bağlıdır.

Padişahın meclisi feshetme ve yürütmeyi belirleme yetkileri de anayasal dengenin saray lehine kurulduğunu gösterir.

Buna rağmen Kanun-u Esasî, Osmanlı-Türk hukukunda anayasal kurum dilini başlatmıştır.

Meclis, seçim, çift kanatlı yasama, yerel yönetimler, yargısal güvenceler ve temel haklara ilişkin ilk düzenlemeler bu metinle anayasal çerçevede konuşulur hâle gelmiştir.

1909 değişiklikleri bu çerçeveyi daha ileri taşımış; padişahın yetkileri daraltılırken Meclis-i Mebusanın ve bakanlar kurulunun siyasal ağırlığı artmıştır.

Bu nedenle 1909, yalnızca teknik değişiklik değil, anayasal monarşinin parlamenterleşmesi yönünde güçlü bir adımdır.

Kanun-u Esasî'nin 1921 Anayasası ile birlikte bir süre yürürlükte kalması da onun tarihsel önemini artırır.