Egemenliğin Kaynağına Göre Devlet Şekilleri Konu Anlatımı

Egemenliğin kaynağına göre devlet şekilleri anlatılırken temel ölçüt, devlet başkanının iktidarını hangi kaynaktan aldığıdır.

Monarşi, devlet başkanlığının veraset yoluyla geçtiği modeldir.

Hükümdar kral, imparator, padişah veya benzeri bir unvan taşıyabilir; önemli olan göreve gelişin seçimden değil, hanedan düzeninden doğmasıdır.

Monarşi kendi içinde mutlak ve meşruti biçimde ele alınır.

Mutlak monarşide hükümdarın yetkileri geniştir ve etkili bir anayasal-parlamenter sınır yoktur.

Meşruti monarşide ise hükümdarın yanında anayasa ve parlamento yer alır; hükümdarın yetkileri hukukla sınırlanır.

Osmanlı anayasa tarihinde bu ayrım somut biçimde görülür.

Kanun-u Esasî öncesinde padişahın yetkilerini sınırlayan modern anlamda bir anayasa ve parlamento bulunmadığı için mutlak monarşi anlayışı baskındır.

1876 Kanun-u Esasî ile meclisli ve anayasal bir düzene geçildiğinde meşruti monarşiden söz edilir.

1909 değişiklikleriyle padişahın yetkilerinin daha da daraltılması ve Meclis-i Mebusanın güçlenmesi, meşruti monarşinin parlamenter monarşiye yaklaşan görünümünü güçlendirmiştir.

Cumhuriyet ise devlet başkanının veraset dışı yollarla göreve geldiği devlet şeklidir.

Bu yol çoğu zaman seçimdir.

Türkiye bakımından cumhuriyet, 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nda 29 Ekim 1923 tarihli değişiklikle anayasal hüküm hâline gelmiş, 1924 Anayasası'ndan itibaren devletin şekli olarak açık biçimde yerleşmiştir.

Cumhuriyet kavramının merkezinde hanedan egemenliğinin reddi ve devlet başkanlığının soya bağlı olmaması vardır.

Burada sık yapılan hata, cumhuriyet ile demokrasiyi aynı şey sanmaktır.

Cumhuriyet devlet başkanının göreve geliş biçimini, demokrasi ise halkın siyasal katılımını, çoğulculuğu, temel hakların güvence altında olmasını ve hukukun üstünlüğünü anlatır.

Bu nedenle demokratik monarşiler de olabilir; adı cumhuriyet olan fakat demokratik standartları zayıf devletler de bulunabilir.

Teokrasi egemenliği dinî kaynağa, oligarşi ise belirli bir grup veya zümrenin hâkimiyetine bağlayan kavramlardır.

Bu başlıkta esas ayrım, egemenliğin soydan mı, halk iradesinden mi, dinî otoriteden mi, yoksa dar bir zümreden mi kaynaklandığı sorusudur.

Mutlak monarşi ile meşruti monarşi arasındaki fark, hükümdarın varlığından çok hükümdarın yetkisinin sınırlandırılıp sınırlandırılmadığıdır.

Mutlak monarşide padişah veya kral devlet iktidarının merkezindedir; yasama ve yürütme üzerinde belirleyici güç sahibidir.

Meşruti monarşide ise hükümdar anayasa ve parlamento ile birlikte düşünülür.

Hükümdar varlığını sürdürse de onun yanında halkı temsil eden bir meclis ve yazılı anayasal kurallar bulunur.

Cumhuriyet, monarşiden esas olarak veraset bağını koparmasıyla ayrılır.

Cumhurbaşkanı veya devlet başkanı belirli bir hanedanın devamı olarak değil, anayasanın öngördüğü usulle göreve gelir.

Türkiye'de cumhuriyetin ilanı bu açıdan yalnızca bir yönetim adı değişikliği değildir; egemenliğin hanedan temsilinden millet egemenliği anlayışına taşınmasının anayasal sonucudur.

1924, 1961 ve 1982 anayasalarında devletin şeklinin cumhuriyet olduğu hükmünün korunması ve değiştirilemezlik alanına alınması bu sürekliliği gösterir.

Teokrasi ve oligarşi kavramları bu başlığı tamamlayıcıdır.

Teokratik anlayışta siyasal iktidar dinî meşruiyetle açıklanır.