Devlet Kavramına İlişkin Ayrımlar Konu Anlatımı

Devlet kavramı tek bir başlık gibi görünse de vatandaşlık hukukunda birkaç ayrı ölçüte göre incelenir.

İlk ölçüt egemenliğin kaynağıdır.

Bu ölçütte asıl soru devlet başkanının iktidara nasıl geldiğidir.

Devlet başkanı veraset yoluyla, yani hanedan veya soy bağına dayanarak göreve geliyorsa monarşiden söz edilir.

Devlet başkanı veraset dışı bir yolla, çoğunlukla seçimle göreve geliyorsa cumhuriyet söz konusudur.

Bu ayrım, devlet başkanının göreve geliş biçimini açıklar; tek başına ülkenin insan hakları düzeyini veya demokratik niteliğini göstermez.

İkinci ölçüt devletin hukuki yapısıdır.

Burada soru, devletin tek bir siyasal merkezden mi oluştuğu, yoksa birden fazla kurucu birimin anayasal yetki paylaşımı içinde mi bulunduğudur.

Üniter devlette tek devlet, tek egemenlik, tek hukuk düzeni ve tek vatandaşlık anlayışı öne çıkar.

Federal devlette ise merkezî federal devletin yanında, kendi iç hukuk düzeni ve yetki alanı bulunan federe devletler yer alır.

Bu ayrım, devletin ülke içindeki örgütlenme biçimiyle ilgilidir.

Üçüncü ölçüt hükümet sistemidir.

Hükümet sistemi, yasama ve yürütme organları arasındaki ilişkiyi açıklar.

Kuvvetler birliği anlayışında yetkiler bir organda toplanır; kuvvetler ayrılığında ise yasama, yürütme ve yargı birbirinden ayrılır.

Başkanlık, parlamenter ve yarı başkanlık sistemleri bu ikinci grubun farklı örnekleridir.

Türkiye bakımından güncel anayasal yapı Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi olarak adlandırılır ve yürütmenin cumhurbaşkanında toplandığı, yasama ile yürütmenin sert ayrıldığı bir modeldir.

Bu ayrımları düzgün öğrenmenin pratik yolu, her başlıkta hangi sorunun sorulduğunu ayırmaktır.

Devlet başkanının göreve geliş biçimi soruluyorsa monarşi-cumhuriyet ayrımı, devletin tekçi mi bileşik mi olduğu soruluyorsa üniter-federal ayrımı, organların birbirleriyle ilişkisi soruluyorsa hükümet sistemi ayrımı düşünülmelidir.

Aynı ülke bu ölçütlerin her birinde farklı bir nitelikle tanımlanabilir; Türkiye hem cumhuriyet, hem üniter devlet, hem de Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine sahip bir devlettir.

Egemenliğin kaynağına göre yapılan ayrımda monarşi ve cumhuriyetin yanına kimi zaman teokrasi ve oligarşi gibi kavramlar da eklenir.

Teokraside egemenliğin ilahî veya dinî kaynaktan geldiği kabul edilir.

Oligarşide ise yönetim yetkisi geniş halk kitlesinde değil, belli bir zümrede, sınıfta veya ayrıcalıklı grupta toplanır.

Bu kavramlar özellikle egemenliğin kime veya neye dayandırıldığını açıklamak için kullanılır; hükümet sistemini doğrudan göstermez.

Yapılarına göre devlet ayrımında ise merkezîlik derecesi belirleyicidir.

Üniter bir cumhuriyet başkanlık sistemine de parlamenter sisteme de sahip olabilir.

Federal bir devlet de aynı şekilde başkanlık veya parlamenter sistemle yönetilebilir.

Bu nedenle her sınıflandırma kendi ölçütüyle okunmalıdır.

Aynı ülke için birden fazla nitelik bir arada söylenir ve bunlar birbirini dışlamaz.

Türkiye için cumhuriyet egemenliğin kaynağına, üniter devlet hukuki yapıya, Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi ise organlar arası ilişkiye dair bilgidir.

Bu ayrımları karıştırmamak, anayasa tarihi başlıklarını da kolaylaştırır.