Anayasa Kavramına İlişkin Ayrımlar Konu Anlatımı

Anayasa kavramına ilişkin en temel ayrım maddi anlamda anayasa ile şekli anlamda anayasa ayrımıdır.

Maddi anlamda anayasa, metnin adına değil içeriğine bakar.

Bir düzenleme devletin kuruluşunu, devlet organlarını, bu organların birbirleriyle ilişkilerini ve kişilerin temel hak ve hürriyetlerini düzenliyorsa maddi anlamda anayasal nitelik taşır.

Bu bakışta önemli olan, kuralın hangi konuyu düzenlediğidir.

Yasama, yürütme, yargı, vatandaşlık, temel haklar, siyasal katılım ve devletin nitelikleri gibi başlıklar anayasa hukukunun maddi alanına girer.

Şekli anlamda anayasa ise metnin içeriğinden çok hukuk düzenindeki konumunu dikkate alır.

Normlar hiyerarşisinde en üstte yer alan, kanunların ve diğer hukuk kurallarının aykırı olamayacağı temel metin şekli anlamda anayasadır.

Bu anlamda anayasa, diğer kuralları bağlayan üst normdur.

Bir kanun veya yönetmelik anayasaya aykırı olamaz; çünkü anayasa bütün hukuk düzenine çerçeve çizer.

Bu ayrım, anayasanın iki farklı işlevini görünür kılar.

Maddi anlam, anayasanın neyi düzenlediğini açıklar.

Şekli anlam ise anayasanın diğer normlar karşısındaki üstünlüğünü anlatır.

Örneğin devletin yasama organının kuruluşu maddi anlamda anayasal bir konudur; bu konunun anayasa metninde yer alması ise ona şekli anlamda üstün norm niteliği kazandırır.

Anayasa kavramı ayrıca yazılı-yazısız, sert-yumuşak, çerçeve-kazuistik gibi başka ayrımlara da konu olur.

Ancak maddi ve şekli anlam ayrımı bütün bu sınıflandırmaların temelini hazırlar.

Çünkü bir metnin anayasa olup olmadığını bazen düzenlediği konuya göre, bazen de hukuk düzenindeki yerine göre değerlendiririz.

KPSS düzeyinde bu başlıkta unutulmaması gereken nokta şudur: maddi anlamda anayasa içerik ölçütüne, şekli anlamda anayasa normlar hiyerarşisindeki üstünlük ölçütüne dayanır.

Maddi anlamda anayasa yaklaşımı, anayasal konuların bazen anayasa dışındaki metinlerde de bulunabileceğini gösterir.

Seçim kanunları, siyasi partilerle ilgili kanunlar veya mahkemelerin kuruluşuna ilişkin düzenlemeler anayasa metninin dışında olabilir; fakat düzenledikleri konu itibarıyla anayasa hukukuyla yakından bağlantılıdır.

Buna karşılık şekli anlamda anayasa yaklaşımı, metnin en üst norm olmasına odaklandığı için anayasa metninde yer alan her hükmü anayasal değer taşıyan üst kural olarak kabul eder.

Bu ayrım sert ve yumuşak anayasa tartışmasını da açıklar.

Bir metin şekli anlamda anayasa olarak en üstte yer alıyorsa, çoğu zaman değiştirilmesi sıradan kanunlardan daha zor usullere bağlanır.

Değiştirilemez hükümler, özel teklif çoğunlukları, nitelikli oylama ve halk oylaması gibi yöntemler anayasanın şekli üstünlüğünü korumaya yönelir.

Böylece anayasa günlük siyasal çoğunlukların kolayca değiştirebileceği sıradan bir kanun olmaktan çıkar.

Maddi anlam ise anayasanın içeriğini canlı tutar.

Anayasa yalnızca devletin teknik teşkilat şeması değildir; temel hak ve hürriyetleri de düzenler.