Yapılarına Göre Devlet Şekilleri Konu Anlatımı

Devletin yapısına göre yapılan ayrım, siyasal gücün ülke içinde nasıl örgütlendiğine bakar.

Eğer ülke içinde egemen kamu gücü tek bir devlet tüzel kişiliğinde toplanmışsa üniter devletten söz edilir.

Üniter devlet tekçi devlettir.

Bu modelde ülke, millet ve egemenlik tek bir anayasal bütünlük içinde düşünülür.

Tek vatandaşlık, tek hukuk düzeni ve tek egemenlik anlayışı bu yapının temel göstergeleridir.

Merkezî idare yanında yerel yönetimler bulunabilir; ancak yerel yönetimlerin varlığı üniterliği ortadan kaldırmaz, çünkü yerel yönetimler ayrı bir devlet egemenliğine değil, kanunla verilen idari yetkilere dayanır.

Türkiye Cumhuriyeti üniter devlet modeline sahiptir.

Fransa da bu modelin klasik örneklerinden biri olarak anlatılır.

Üniter devlette aynı ülke içinde farklı federe anayasalar, farklı vatandaşlıklar veya uluslararası alanda ayrı devlet kişilikleri bulunmaz.

Kamu gücü tek bir devlet adına kullanılır.

Yerinden yönetim, belediyeler veya il özel idareleri gibi kurumlar ise idari örgütlenmenin parçasıdır; bunlar devlet içinde yeni bir egemenlik alanı oluşturmaz.

Federal devlet ise bileşik bir devlet yapısıdır.

Bu modelde federal devlet ile federe devletler arasında anayasa tarafından belirlenen bir yetki paylaşımı vardır.

Federe devletler kendi iç düzenlerinde yasama, yürütme veya yargı yetkilerine sahip olabilir; fakat dış ilişkilerde egemenliği kullanan ve uluslararası alanda temsil edilen yapı federal devlettir.

Amerika Birleşik Devletleri, Almanya ve İsviçre federal devlet örnekleri arasında sayılır.

Federal yapıda çoğu zaman iki meclisli yasama görülür; alt meclis nüfus temsilini, üst meclis ise federe birimlerin dengesini sağlamaya yönelir.

Bu ayrımın özü şudur: üniter devlette devlet tek, federal devlette ise anayasal yetkileri olan birden çok iç birim vardır.

Fakat federal devlet de uluslararası alanda tek bir devlet olarak görünür.

Bu nedenle federe devletlerin iç egemenliği sınırlı, dış egemenliği yoktur.

KPSS düzeyinde bu başlığın en önemli noktası, üniter-federal ayrımını cumhuriyet-monarşi veya başkanlık-parlamenter ayrımıyla karıştırmamaktır.

Üniterlik devletin hukuki yapısını, başkanlık veya parlamenter sistem ise devlet organlarının ilişki düzenini anlatır.

Üniter devlette merkezî idare ile yerinden yönetim kurumları aynı devlet tüzel kişiliğinin genel çerçevesi içinde yer alır.

Belediyelerin, köylerin veya il özel idarelerinin kendi organlarının bulunması, ayrı bir devlet oldukları anlamına gelmez.

Bu organlar kanunla kurulmuş idari yapılardır ve yetkilerini anayasal egemenlikten değil, devletin çıkardığı hukuk kurallarından alırlar.

Bu nedenle üniter devlette idari yerinden yönetim mümkündür; fakat siyasal egemenliğin paylaşılması söz konusu değildir.

Federal devlette ise farklılık daha derindir.

Federe birimlerin kendi anayasal yetki alanları bulunur; bazı konularda kendi yasama organları veya mahkemeleriyle hareket edebilirler.

Buna rağmen federasyon bir gevşek işbirliği değil, tek bir federal anayasa altında kurulmuş devlettir.

Federal anayasa hangi yetkinin merkeze, hangisinin federe birimlere ait olduğunu belirler.

Dış politika, savunma ve uluslararası temsil çoğunlukla federal devletin yetkisindedir.

Bu ayrım pratikte özellikle meclis yapısıyla ilişkilendirilir.

Federal devletlerde federe birimlerin temsilini sağlamak için çift meclisli yapı sık görülür.