Hakim-Savcı Borçlar Hukuku Hata Hile İkrah Konu Anlatımı

İrade bozuklukları, sözleşme kurulmuş gibi görünse bile taraf iradesinin sağlıklı oluşmadığı durumları anlatır.

TBK bu alanı yanılma, aldatma ve korkutma başlıklarıyla düzenler.

Ortak eksen şudur: taraf, iradesini açıklamış ve karşılıklı uygunluk oluşmuş olabilir; fakat bu irade açıklaması esaslı bir yanılma, aldatma veya korkutma etkisi altında verilmişse kanun o kişiye sözleşmeyle bağlı kalmama imkanı tanır.

Bu imkan sözleşmenin hiç kurulmadığı anlamına gelen basit bir yokluk hali değildir; kanun, iradesi bozulan tarafa belirli süre içinde bu bağdan kurtulma veya susarak sözleşmeyi onama sonucunu yükler.

Yanılmada ilk kural, sözleşme kurulurken esaslı yanılmaya düşen tarafın sözleşme ile bağlı olmamasıdır.

Her yanılma esaslı değildir.

TBK açıklamada yanılma hallerini özellikle sayar.

Kişi kurmak istediği sözleşmeden başka bir sözleşme için iradesini açıklamışsa, istediğinden başka bir konu için açıklama yapmışsa, sözleşme yapma iradesini gerçekte sözleşme yapmak istediği kişiden başkasına yöneltmişse veya belirli nitelikleri olan bir kişiyi dikkate aldığı halde başka kişi için iradesini açıklamışsa esaslı yanılma vardır.

Aynı şekilde kişi gerçekte üstlenmek istediğinden önemli ölçüde fazla bir edim veya gerçekte istediğinden önemli ölçüde az bir karşı edim için iradesini açıklamışsa da esaslı yanılma kabul edilir.

Basit hesap yanlışlıkları ise sözleşmenin geçerliliğini etkilemez; bunların düzeltilmesiyle yetinilir.

Saikte yanılma daha dar kabul edilir.

Bir kişi sözleşmeyi yapmaya sevk eden düşüncesinde yanılmış olabilir; fakat TBK kural olarak saikte yanılmayı esaslı saymaz.

Bunun istisnası, yanılanın yanıldığı saiki sözleşmenin temeli sayması, bunun iş ilişkilerinde geçerli dürüstlük kurallarına uygun olması ve bu durumun karşı tarafça da bilinebilir olmasıdır.

Bu üç unsur birlikte bulunursa saikte yanılma esaslı hale gelir.

Ayrıca iradenin haberci, çevirmen veya araç tarafından yanlış iletilmesi halinde de yanılma hükümleri uygulanır.

Yanılmaya dayanan taraf dürüstlük kurallarına aykırı davranamaz.

Özellikle diğer taraf sözleşmenin yanılanın kastettiği anlamda kurulmasına razı olduğunu bildirirse, sözleşme o anlamda kurulmuş sayılır.

Yanılmada kusur ayrı bir sorumluluk doğurabilir.

Yanılan kendi kusuruyla yanılmışsa, sözleşmenin hükümsüzlüğünden doğan zararı gidermekle yükümlüdür; fakat diğer taraf yanılmayı biliyor veya bilmesi gerekiyorsa tazminat istenemez.

Hakkaniyet gerektirirse hâkim, ifadan beklenen yararı aşmamak kaydıyla daha fazla tazminata hükmedebilir.

Aldatma, yanılmadan farklı olarak yanılmanın esaslı olmasını aramaz.

Taraflardan biri diğerinin aldatması sonucu sözleşme yapmışsa, yanılması esaslı olmasa bile sözleşmeyle bağlı değildir.

Aldatma üçüncü kişi tarafından yapılmışsa sonuç daha sınırlıdır: sözleşmenin yapıldığı sırada karşı taraf aldatmayı biliyor veya bilecek durumda ise aldatılan taraf sözleşmeyle bağlı olmaz.

Böylece kanun, karşı tarafın aldatmaya yabancı ve iyiniyetli olduğu ihtimal ile aldatmayı bilen veya bilmesi gereken tarafın korunmayacağı ihtimali ayırır.

Korkutma da iradeyi sakatlayan ayrı bir baskı halidir.

Taraflardan biri diğerinin veya üçüncü kişinin korkutması sonucu sözleşme yapmışsa sözleşmeyle bağlı değildir.

Üçüncü kişinin korkutmasında, karşı taraf korkutmayı bilmiyor ve bilecek durumda değilse, sözleşmeyle bağlı kalmak istemeyen korkutulan hakkaniyet gerektiriyorsa diğer tarafa tazminat ödemekle yükümlü olabilir.

Korkutmanın gerçekleşmiş sayılması için kişinin içinde bulunduğu durum bakımından kendisinin veya yakınlarından birinin kişilik haklarına ya da malvarlığına yönelik ağır ve yakın zarar tehlikesinin doğduğuna inanmakta haklı olması gerekir.

Bir hakkın veya kanundan doğan yetkinin kullanılacağı tehdidi ise tek başına korkutma sayılmaz; fakat bu tehditle sözleşme yapılırken diğer tarafın zor durumda kalmasından aşırı bir menfaat sağlanmışsa korkutmanın varlığı kabul edilir.

İrade bozuklukları sözleşmenin içeriğine ilişkin kesin hükümsüzlükten de ayrılır.

Kesin hükümsüzlükte kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırılık veya konunun imkansızlığı sebebiyle sözleşme baştan hüküm doğurmaz.

Yanılma, aldatma ve korkutmada ise sözleşmenin dış görünüşte kurulmuş olması mümkündür; sorun, taraflardan birinin bu bağla bağlı tutulup tutulmayacağıdır.

Bu ayrım, bir yıllık onama mekanizmasının neden yalnız irade bozuklukları için anlam taşıdığını açıklar.

İrade bozukluklarının giderilmesi süresi ortak sonuca bağlanmıştır.

Yanılma veya aldatma sebebiyle ya da korkutulma sonucunda sözleşme yapan kişi, yanılmayı veya aldatmayı öğrendiği ya da korkutmanın etkisi ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmez veya verdiği şeyi geri istemezse sözleşmeyi onamış sayılır.

Aldatma ya da korkutma sebebiyle başlangıçta bağlayıcılığı tartışmalı olan sözleşme sonradan onanmış sayılsa bile, zarar giderimi talebi bundan etkilenmez.

Bu yapı, irade bozukluğunu hem sözleşmeye bağlılık hem tazminat sonuçları bakımından iki ayrı düzlemde ele alır.

Yanılma bakımından TBK’nın kurduğu sistem, her hatayı sözleşmeden kurtulma sebebi yapmaz.

Esaslı yanılma halleri; sözleşmenin niteliğinde, konusu üzerinde, kişinin kimliğinde, miktarda veya işlem temelinde yanılma gibi örneklerle sınırlayıcı bir çerçeve oluşturur.

Basit hesap yanlışlıkları ise sözleşmenin geçerliliğini ortadan kaldırmaz; yalnız düzeltilir.