Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Yenileme Konu Anlatımı

Yenileme, borç ilişkisinde eski borcun varlığını sona erdirip onun yerine yeni bir borç kuran özel bir sona erme yoludur.

Kurumun ağırlık merkezi, tarafların gerçekten bu sonucu isteyip istemediğinde toplanır.

Bir borç ilişkisinde taraflar ödeme planını değiştirebilir, yeni belge düzenleyebilir, güvenceyi yenileyebilir veya borcu ispatlayan araçları değiştirebilir.

Bunların hepsi borç ilişkisinin görünümünü değiştirse de, eski borcun sona erdiği sonucuna ancak tarafların açık yenileme iradesi varsa ulaşılır.

Bu sebeple yenileme, borcu güçlendiren veya ispatı kolaylaştıran işlemlerden ayrılır; burada aranan şey eski borcun kaldırılması ve yeni borcun onun yerine geçirilmesidir.

Kanun, yenileme konusunda açık irade şartını özellikle vurgular.

Mevcut bir borç için kambiyo taahhüdünde bulunulması, yeni bir alacak senedi düzenlenmesi veya yeni bir kefalet senedi verilmesi, tarafların açık yenileme iradesi olmadıkça yenileme sayılmaz.

Bu düzenleme, borç ilişkisinde belgelerin işlevini doğru konumlandırır.

Bir senet düzenlemek çoğu zaman borcu ispatlamak, ödeme baskısını artırmak veya alacağın dolaşımını kolaylaştırmak için yapılabilir.

Aynı şekilde yeni kefalet senedi, borcun güvence yapısını destekleyebilir.

Fakat bütün bu işlemler, eski borcun sona erdiğini göstermeye yetmez.

Eski borcun yerine yeni borç geçtiği ayrıca ve açık biçimde anlaşılmalıdır.

Yenilemenin ibra ile farkı bu noktada belirginleşir.

İbrada borç tarafların anlaşmasıyla tamamen veya kısmen ortadan kaldırılır; yerine yeni bir borç kurulması gerekmez.

Yenilemede ise sona erme, yeni borcun kurulmasıyla bağlantılıdır.

Eski borç boşlukta kaybolmaz, onun yerini başka bir borç alır.

Bu nedenle taraf iradesinin yönü farklıdır: ibra borç yükünü kaldırmaya, yenileme ise borç ilişkisini yeni bir borç üzerinden devam ettirmeye yönelir.

Yenileme bu yönüyle hem sona erme hem de yeni borç kurma etkisini birlikte taşır.

Cari hesaplarda yenileme ayrıca düzenlenmiştir.

Çeşitli alacak ve borç kalemlerinin cari hesaba kaydedilmesi tek başına borcun yenilendiği anlamına gelmez.

Kayıt işlemi, kalemlerin hesap içinde izlenmesini sağlar; fakat her kayıt, eski borçların bağımsız varlığını hemen sona erdirmez.

Buna karşılık hesap kesilir ve hesap sonucu diğer tarafça kabul edilirse borç yenilenmiş olur.

Burada yenileme etkisi, artık tek tek kalemlerden değil, kabul edilen hesap sonucundan doğan yeni borçtan söz edilmesine dayanır.

Hesabın kesilmesi ve sonucun kabulü, taraflar arasında yeni bir borç bakiyesi oluşturur.

Cari hesaptaki güvenceler bakımından kanun ayrıca koruyucu bir kural koyar.

Cari hesaba giren alacak kalemlerinden biri güvenceyle desteklenmişse, taraflar tersini öngörmedikçe hesabın kapatılıp bakiyenin benimsenmesi bu güvenceyi ortadan kaldırmaz.

Bu hüküm, yenilemenin normalde eski borcu sona erdiren etkisini güvence alanına aynen ve otomatik biçimde taşımamayı tercih eder.

Çünkü güvence, alacaklının belirli bir kalem bakımından sahip olduğu korunmayı ifade eder.

Taraflar aksini kararlaştırmadıkça, hesap sonucunun kabul edilmesi bu güvenceyi ortadan kaldırmaz.

Böylece yenileme ile güvence arasındaki ilişki, alacaklı aleyhine beklenmedik bir güvence kaybı doğurmayacak biçimde kurulmuştur.

Yenileme, bağlı hak ve borçların sona ermesi kuralıyla da birlikte düşünülmelidir.

Asıl borç ifa veya başka bir sebeple sona erdiğinde ona bağlı rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu gibi hak ve borçlar kural olarak sona erer.

Yenilemede eski borç sona erdiği için bu genel mantık önem kazanır; fakat cari hesap bakımından kanun güvenceyi aksi kararlaştırılmadıkça ayrıca korumuştur.

Bu özel koruma olmasaydı, hesap sonucunun kabulü güvenceyi de ortadan kaldırabilir ve alacaklı güvence kaybıyla karşılaşabilirdi.

Bu nedenle yenileme anlatılırken eski borcun akıbeti kadar, eski borca bağlanmış yan ilişkilerin nasıl etkilendiği de gözden kaçırılmamalıdır.

Yenilemenin uygulamadaki hassas noktası, açık iradenin bulunup bulunmadığını ayırt etmektir.

Borçlu yeni bir senet vermiş olabilir; alacaklı bunu kabul etmiş olabilir; taraflar ödeme şartlarını değiştirmiş olabilir.

Bunların her biri yenilemeye benzer bir görünüm yaratır, fakat kanun yenileme sonucunu bu görünümden otomatik olarak çıkarmamaktadır.

Eski borcun sona erdiği ve yeni borcun onun yerine geçtiği açıkça anlaşılmadıkça, borç ilişkisi yalnızca yeni belge veya ek güvence ile desteklenmiş kabul edilir.

Bu yaklaşım, alacaklının eski borçtan doğan haklarını farkında olmadan kaybetmesini ve borçlunun da her belge değişikliğini borçtan kurtulma sebebi olarak ileri sürmesini önler.

Bu kurumun ayırt edilmesi gereken başka bir yönü de borcun içeriğinin değiştirilmesiyle ilgilidir.

Taraflar borcun vadesini, ödeme yerini veya ispat aracını değiştirdiğinde borç devam ediyor olabilir.

Yenilemede ise eski borç devam etmez; yeni borç, eski borcun yerine geçer.

Bu nedenle her değişiklik yenileme değildir.

Kanunun açık irade araması, borç ilişkisindeki sıradan değişikliklerin yenileme gibi ağır bir sona erme sonucuna bağlanmasını engeller.