Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Satış Sözleşmesi Konu Anlatımı

Satış sözleşmesi, özel borç ilişkileri içinde en temel değişim modelidir.

Satıcı, satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretmeyi üstlenir; alıcı da bunun karşılığında satış bedelini ödemeyi borçlanır.

Bu tanım, satışın iki karşılıklı edim üzerine kurulduğunu gösterir: bir tarafta satılanın devri, diğer tarafta bedel.

Taraflar farklı bir düzen kurmamış ve âdet de başka bir sonuç göstermemişse, satıcının devir borcu ile alıcının bedel borcu eş zamanlı yerine getirilir.

Bedelin mutlaka sözleşmede rakam olarak açıkça yazılması gerekmez; durum ve koşullara göre belirlenmesi mümkün olan bedel kararlaştırılmış bedel hükmündedir.

Yarar ve hasar kuralı, satılanın teslim veya tescil öncesi dönemde kimin üzerinde risk taşıdığını belirler.

Kanundan, durumun gereğinden veya sözleşmedeki özel koşullardan doğan ayrık hâller dışında, taşınır satışlarında zilyetliğin devrine kadar, taşınmaz satışlarında tescil anına kadar satılanın yarar ve hasarı satıcıya aittir.

Taşınır satışında alıcı satılanın zilyetliğini devralmada temerrüde düşerse, zilyetlik devredilmiş gibi yarar ve hasar alıcıya geçer.

Satıcı, alıcının isteği üzerine satılanı ifa yerinden başka yere gönderirse yarar ve hasar taşıyıcıya teslim anında alıcıya geçer.

Böylece riskin geçişi, sadece fiilî teslimle değil, temerrüt ve gönderme halleriyle de bağlantılıdır.

Taşınır satışı, Türk Medenî Kanununa göre taşınmaz sayılanlar dışında kalan ve diğer kanunlarda taşınır olarak belirtilen şeylerin satışıdır.

Taşınmazdan ayrıldıktan sonra mülkiyeti devredilecek ürünler, yıkıntılar veya çıkarılacak taşlar gibi bütünleyici parçalar da taşınır satışına konu olabilir.

Satıcının temel borcu, satılanın mülkiyetini geçirmek amacıyla zilyetliğini alıcıya devretmektir.

Aksine sözleşme veya âdet yoksa ölçme ve tartma gibi devir giderleri satıcıya, satılanı devralmak için yapılan giderler ve ifa yerinden başka yere taşıma giderleri alıcıya aittir.

Gidersiz devir kararlaştırılırsa satıcı taşıma giderlerini üstlenmiş sayılır; liman ve gümrük giderleri olmaksızın devirde ise dış satım, transit ve dış alım vergileri bakımından özel bir yüklenme sonucu doğar.

Satıcının temerrüdünde genel temerrüt hükümleri uygulanır.

Zilyetliğin devri için belirli süre konulmuş ticari satışlarda satıcı temerrüde düşerse, alıcının devir isteminden vazgeçerek ifa etmeme zararını istediği kabul edilir.

Alıcı satılanın devredilmesini istemek niyetindeyse, sürenin bitiminde bunu satıcıya hemen bildirmelidir.

Satıcı borcunu ifa etmezse alıcının zararını gidermekle yükümlüdür.

Alıcı, satış bedeli ile satılanın yerine dürüstlük kurallarına uygun olarak aldığı başka mal için ödediği bedel arasındaki farkı isteyebilir.

Satılan borsada kayıtlı veya piyasa fiyatı bulunan mallardansa, ikame alım yapmadan satış bedeli ile belirlenmiş ifa günündeki piyasa fiyatı arasındaki fark üzerinden zarar hesaplanabilir.

Zapttan sorumluluk, satış sırasında var olan bir hak nedeniyle satılanın tamamen veya kısmen üçüncü kişi tarafından alıcının elinden alınması hâlinde ortaya çıkar.

Alıcı bu tehlikeyi sözleşme kurulurken biliyorsa, satıcı ayrıca üstlenmedikçe sorumlu olmaz; satıcı üçüncü kişinin hakkını gizlemişse sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan anlaşma kesin hükümsüzdür.

Alıcı kendisine açılan davayı satıcıya bildirirse, satıcı davaya katılmak veya alıcı yerine geçerek savunmak zorundadır.

Tam zapt hâlinde satış kendiliğinden sona ermiş sayılır ve alıcı bedelin faiziyle iadesi, bazı giderler ve zararları isteyebilir.

Kısmi zapt hâlinde kural zarar giderimidir; durum alıcının böyle bir satılanı almayacağını gösteriyorsa sözleşmenin sona ermesine karar verilmesi istenebilir.

Ayıptan sorumlulukta satıcı, bildirdiği niteliklerin satılanda bulunmamasından ve kullanım amacı bakımından değeri veya beklenen faydaları kaldıran ya da azaltan maddi, hukuki veya ekonomik ayıplardan sorumludur.

Satıcı ayıbı bilmese bile sorumluluk doğar.

Ağır kusurlu satıcının ayıptan sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan anlaşması kesin hükümsüzdür.

Alıcı bildiği ayıplar için satıcıya başvuramaz; olağan gözden geçirmeyle görebileceği ayıplarda da satıcı ancak ayıbın bulunmadığını ayrıca üstlenmişse sorumludur.

Alıcı satılanı imkân bulur bulmaz gözden geçirmek ve sorumluluk gerektiren ayıbı uygun sürede bildirmek zorundadır; gizli ayıp sonradan anlaşılırsa hemen bildirilmelidir.

Satıcının sorumlu olduğu ayıpta alıcı dönme, bedelde indirim, aşırı masraf gerektirmiyorsa ücretsiz onarım veya imkan varsa ayıpsız benzerle değiştirme haklarından birini kullanabilir; genel tazminat hakkı da saklıdır.

Dönme kullanılırsa alıcı satılanı yararlarıyla birlikte geri verir; buna karşılık bedelin faiziyle iadesi, giderler ve doğrudan zararların giderilmesi gündeme gelir.

Ayıptan doğan davalar için taşınır satışında iki yıllık zamanaşımı öngörülür; ağır kusurlu satıcı bu süreden yararlanamaz.

Alıcının borçları bedeli ödemek ve sunulan satılanı devralmaktır.

Aksi âdet veya anlaşma yoksa satılan hemen devralınmalıdır.

Bedel belirtilmeden kesin alım iradesi açıklanmışsa satış, ifa yeri ve zamanındaki ortalama piyasa fiyatı üzerinden yapılmış sayılır.