Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Borcun Üstlenilmesi Konu Anlatımı

Borcun üstlenilmesi, borç ilişkisindeki taraf değişikliğini borçlu yönünden ele alır.

Alacağın devrinde alacaklı sıfatı değişirken borcun üstlenilmesinde borçtan sorumlu kişi değişir.

Borç aynı hukuki ilişki içinde varlığını sürdürebilir; fakat borçlu konumuna yeni bir kişi girer veya mevcut borçlu yanında yeni bir sorumluluk düzeni oluşur.

Kanun bu alanı iç üstlenme, dış üstlenme, borca katılma, malvarlığının veya işletmenin devralınması ve işletmelerin birleşmesi gibi farklı görünüşler üzerinden kurar.

Her görünüşte temel mesele, alacaklının kime başvurabileceği ve eski borçlunun durumunun ne olacağıdır.

İç üstlenme sözleşmesi borçlu ile borcu üstlenmek isteyen üçüncü kişi arasında yapılır.

Bu sözleşmede üçüncü kişi, borcu bizzat ifa ederek veya alacaklının rızasıyla borcu üstlenerek borçluyu borcundan kurtarma yükümlülüğü altına girer.

İç üstlenme doğrudan alacaklıyla yapılmadığı için, tek başına alacaklı karşısında borçlu değişikliği yaratmaz.

Eski borçlu henüz borcundan kurtarılmamışsa, diğer taraftan güvence isteyebilir.

Ayrıca borçlu, iç üstlenme sözleşmesinden doğan kendi borçlarını ifa etmedikçe, üstlenenden yükümlülüğünü yerine getirmesini isteyemez.

Bu yapı, iç ilişkiyi borçlu ile üstlenen arasında tutar ve alacaklının konumunu ancak onun rızasıyla değiştirebilir.

Dış üstlenme sözleşmesi ise alacaklı ile borcu üstlenen arasında kurulur.

Borçlunun yerine yenisinin geçmesi ve eski borçlunun borçtan kurtarılması, bu sözleşmeyle gerçekleşir.

İç üstlenme sözleşmesinin üstlenen veya onun izniyle borçlu tarafından alacaklıya bildirilmesi, dış üstlenme sözleşmesi yapılmasına yönelik öneri anlamına gelir.

Alacaklının kabulü açıkça verilebilir; fakat örtülü kabul de mümkündür.

Alacaklı, çekince ileri sürmeden üstlenenin ifasını kabul eder veya onun borçlu sıfatıyla yaptığı başka bir işleme rıza gösterirse borcun üstlenilmesini kabul etmiş sayılır.

Böylece alacaklının rızası, borçlu değişikliğinin dış ilişkideki kilit unsurudur.

Önerinin bağlayıcılığı da özel olarak düzenlenmiştir.

Alacaklıya yöneltilen üstlenme önerisi kural olarak kabul edilmeye açık kalır; bununla birlikte öneriyi yapan taraf veya eski borçlu, kabulün belirli bir zaman içinde gelmesini şart koşabilir.

Alacaklı bu sürenin bitimine kadar susarsa öneri reddedilmiş sayılır.

Önerinin kabulünden önce yeni bir iç üstlenme sözleşmesi yapılır ve ikinci üstlenme bakımından alacaklıya öneri gönderilirse, ilk öneride bulunan bağlılıktan kurtulur.

Bu hükümler, borçlu değişikliğinin belirsiz süre askıda kalmasını önler ve birden çok üstlenme girişiminin çakışması hâlinde hangi önerinin ayakta kalacağını belirler.

Borçlu değiştiğinde alacaklının bağlı hakları kural olarak korunur.

Borçlunun kişiliğine özgü olanlar dışındaki bağlı haklar saklı kalır.

Buna karşılık üçüncü kişinin verdiği rehin ve kefilin sorumluluğu, borcun üstlenilmesine yazılı rıza göstermeleri hâlinde devam eder.

Bu ayrım son derece önemlidir.

Alacaklı, borcun güvencelerinden tamamen yoksun bırakılmaz; fakat kefil veya rehin veren üçüncü kişi, borçlu değişikliğinin kendi sorumluluk alanını sürdürmesi için yazılı olarak rıza vermedikçe bağlı tutulmaz.

Kanun böylece alacaklı güvenliği ile güvence veren üçüncü kişinin korunmasını dengeler.

Savunmalar bakımından yeni borçluya üstlenilen borca ilişkin savunmaları ileri sürme hakkı geçer.

Bu, borcun sebebinden veya konusundan doğan savunmaların yeni borçlu tarafından kullanılabileceği anlamına gelir.

Ancak dış üstlenme sözleşmesinden aksi anlaşılmadıkça, yeni borçlu alacaklıya karşı önceki borçlunun kişisel savunmalarında bulunamaz.

Yeni borçlunun, borçlu ile kendi arasındaki iç anlaşmadan doğan itirazları alacaklıya yöneltmesi de kabul edilmez.

Bu sistem, alacaklının rıza verdiği borçlu değişikliğini, alacaklıyla ilgisi olmayan iç ilişki itirazlarıyla zayıflatmaz.

Dış üstlenme sözleşmesi hükümsüz hâle gelirse eski borç, iyiniyetli üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak üzere bağlı borçlarıyla birlikte varlığını sürdürür.

Üstlenen, sözleşmenin hükümsüzlüğünde ve alacaklının zarara uğramasında kendisine kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe, alacaklının güvence kaybından veya başka sebeplerden doğan zararını gidermekle yükümlü olabilir.

Bu düzenleme, geçersiz dış üstlenmenin alacaklıyı korumasız bırakmasını önlemeye yöneliktir.

Borca katılma, borcun üstlenilmesinden ayrılır.

Borca katılmada mevcut borca borçlunun yanında yer almak üzere katılan ile alacaklı arasında sözleşme yapılır ve katılan borçlu ile birlikte sorumlu olur.

Burada eski borçlu borçtan çıkmaz; katılan ve borçlu alacaklıya karşı müteselsilen sorumlu hâle gelir.

Malvarlığının veya işletmenin aktif ve pasifleriyle devralınmasında ise devralan, alacaklılara bildirim veya ticari işletmeler bakımından ilan yoluyla duyuru tarihinden başlayarak borçlardan sorumlu olur; önceki borçlu da iki yıl süreyle devralanla birlikte müteselsil borçlu olarak kalır.

Bu süre muaccel borçlarda bildirim veya duyurudan, sonradan muaccel olacak borçlarda muacceliyet tarihinden işlemeye başlar.

Bildirim veya ilan yapılmadıkça bu süre başlamaz.