Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Ödünç Sözleşmeleri Konu Anlatımı

Ödünç sözleşmeleri, bir maldan yararlanma ihtiyacını iki farklı hukuki modelle karşılar.

Türk Borçlar Kanunu önce kullanım ödüncünü, sonra tüketim ödüncünü düzenler.

İki sözleşme de günlük dilde ödünç verme fikrine yakın görünür; fakat hukuki sonuçları aynı değildir.

Kullanım ödüncünde geri verilecek şey, kullanılan aynı şeydir.

Tüketim ödüncünde ise para veya tüketilebilen şey devredilir ve geri verme aynı nitelik ve miktarda şeyle yapılır.

Bu ayrım, tarafların borçlarını, risk dağılımını ve faiz kurallarını belirler.

Kullanım ödüncü sözleşmesi, ödünç verenin bir şeyin karşılıksız olarak kullanılmasını ödünç alana bırakmayı, ödünç alanın da o şeyi kullandıktan sonra geri vermeyi üstlendiği sözleşmedir.

Tanımdaki karşılıksızlık, bu sözleşmeyi kiradan ayıran temel noktadır.

Kirada kullanım kira bedeli karşılığında bırakılırken, kullanım ödüncünde kullanım menfaati bedelsiz sağlanır.

Bunun sonucu olarak ödünç alanın kullanımı sözleşmede kararlaştırılan şekille, hüküm yoksa şeyin niteliği veya özgülendiği amaçla sınırlıdır.

Ödünç alan, ödünç konusunu başkasına kullandıramaz.

Bu yasak, kullanım ödüncünün güven ilişkisine dayanan niteliğini gösterir; ödünç veren şeyi belirli kişiye bırakmıştır.

Ödünç alan kullanım tarzına aykırı davranır veya şeyi başkasına kullandırırsa beklenmedik hâllerden doğan zararlardan da sorumlu olur.

Ancak bu kurallara uymuş olsaydı bile zararın doğacağını ispat ederse sorumluluktan kurtulur.

Böylece kanun, sözleşmeye aykırı kullanım ile zarar arasındaki ilişkiyi ağırlaştırılmış sorumluluk üzerinden kurar, fakat illiyet bağını tamamen vazgeçilmez kılmaz.

Kullanım ödüncünde giderlerin paylaşımı da kullanımın bedelsiz oluşuna uygun biçimde düzenlenir.

Ödünç alan, ödünç konusunun olağan bakım ve koruma giderlerini karşılar.

Çünkü şeyi kullanan ve ondan yararlanan odur.

Buna karşılık ödünç verenin yararına yapılması zorunlu olan olağanüstü giderlerin ödenmesini isteyebilir.

Bir şeyi birlikte ödünç alanlar ise ondan müteselsilen sorumludur; bu, ödünç verenin her birinden borcun tamamını talep edebilmesini sağlayan bir sorumluluk yapısıdır.

Kullanım ödüncünün sona ermesi, kullanım amacının belirlenip belirlenmemesine göre değişir.

Kullanma için belirli bir süre öngörülmemişse, ödünç alanın şeyi sözleşmeye uygun olarak kullanmış olmasıyla veya kullanabilecek kadar zaman geçmesiyle sözleşme sona erer.

Ödünç alan şeyi sözleşmeye aykırı kullanır, bozar, kullanmak için başkasına verir ya da önceden bilinmeyen bir durum nedeniyle ödünç verenin ivedi gereksinimi ortaya çıkarsa, ödünç veren şeyi daha önce geri isteyebilir.

Kullanım süresi ve amacı belirlenmeden verilen şeylerde ise ödünç veren dilediği zaman geri isteme hakkına sahiptir.

Ödünç alanın ölümü de kullanım ödüncünü kendiliğinden sona erdirir.

Tüketim ödüncü farklı bir mantığa dayanır.

Bu sözleşmede ödünç veren, bir miktar parayı veya tüketilebilen şeyi ödünç alana devretmeyi; ödünç alan ise aynı nitelik ve miktarda şeyi geri vermeyi üstlenir.

Para veya tüketilebilen şey kullanıldığında aynen korunmaz; bu nedenle geri verme aynı şeyin iadesi değil, aynı tür ve miktardaki edimin iadesidir.

Bu yapı özellikle para ödüncünde belirginleşir: ödünç alan verilen parayı kullanır, sonra aynı miktar parayı geri verir.

Kullanım ödüncünde ödünç verenin mal üzerindeki aynen geri alma menfaati baskınken, tüketim ödüncünde alacak aynı değer türünün geri verilmesine yönelir.

Faiz bakımından kanun ticari olan ve olmayan tüketim ödüncünü ayırır.

Ticari olmayan tüketim ödüncü sözleşmesinde taraflarca kararlaştırılmadıkça faiz istenemez.

Ticari tüketim ödüncünde ise taraflar kararlaştırmamış olsa bile faiz istenebilir.

Faiz oranı belirlenmemişse kural olarak ödünç alma zamanında ve yerinde o tür ödünçlerde geçerli faiz oranı uygulanır.

Sözleşmede aksine hüküm yoksa belirlenen faiz yıllık ödenir.

Faizin anaparaya eklenip birlikte yeniden faiz yürütülmesinin kararlaştırılamaması da borcun büyümesini sınırlayan açık bir yasaktır.

Bu nedenle faiz, tüketim ödüncünde taraf iradesiyle ticari nitelik arasındaki ayrımı görünür kılar.

Tüketim ödüncünde teslim ve geri verme ilişkisi ayrıca düzenlenmiştir.

Ödünç alanın ödünç konusunun teslimine ve ödünç verenin teslim alınmasına ilişkin istemleri, diğer tarafın bu konuda temerrüde düşmesinden başlayarak altı ay geçmesiyle zamanaşımına uğrar.

Ödünç alan sözleşmenin kurulmasından sonra ödeme güçsüzlüğüne düşerse ödünç veren teslimden kaçınabilir; hatta ödeme güçsüzlüğünün sözleşmeden önce gerçekleştiğini sonradan öğrenirse aynı hakka sahiptir.

Bu hüküm, ödünç verenin henüz teslim etmediği edimi, borçlunun geri ödeme tehlikesi belirginleştiğinde korumasına imkân verir.

Para yerine kıymetli evrak veya ticari mal verilmesi hâlinde borcun tutarı, teslim zamanı ve yerindeki borsa ya da piyasa değeri üzerinden hesaplanır; aksine sözleşme geçersizdir.