Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Alacaklının Temerrüdü Konu Anlatımı

Alacaklının temerrüdü, borç ilişkisinin ifa aşamasında ortaya çıkan ve borçlunun değil alacaklının davranışına bağlanan özel bir ifa engelidir.

Borçlar hukukunda ifa yalnızca borçlunun edimi yerine getirme iradesine bağlı değildir; bazı borçlarda alacaklının edimi kabul etmesi, teslim yerinde hazır bulunması, gerekli belgeyi ya da açıklamayı vermesi veya borçlunun ifasını mümkün kılacak hazırlık fiilini yapması gerekir.

İşte borçlu yapma veya verme edimini gereği gibi alacaklıya önerdiği hâlde alacaklı haklı bir sebep olmaksızın bunu kabul etmezse ya da borçlunun ifa edebilmesi için kendi tarafından yapılması gereken hazırlık fiillerinden kaçınırsa, temerrüt alacaklı tarafında gerçekleşir.

Burada belirleyici nokta, borçlunun edimi rastgele sunması değil, edimi borca uygun biçimde önermesidir; buna karşılık alacaklının kabulden kaçınması veya gerekli işbirliğini yapmaması haklı bir sebebe dayanmamalıdır.

Bu kurumun sınırını doğru kurmak için önce ifa teklifinin niteliğine bakmak gerekir.

Kanun yapma ve verme edimlerinden söz eder; yani borçlu bir şeyi teslim etmek veya bir davranışı yerine getirmek üzere borcunu alacaklıya sunmaktadır.

Alacaklı edimi kabul etmezse her durumda temerrüde düşmüş sayılmaz; çünkü ret haklı bir sebebe dayanıyorsa temerrüt doğmaz.

Örneğin önerilen edim borcun içeriğine uygun değilse, teslim zamanı veya yeri bakımından borçlu gereği gibi davranmamışsa ya da kabulden kaçınmayı meşru kılan başka bir durum varsa, alacaklıya temerrüt sonucu yüklenemez.

Buna karşılık edim gereği gibi sunulmuş, alacaklının yapması gereken hazırlık da ifanın ön şartı hâline gelmişse, alacaklının sessiz kalması, kabulden kaçınması veya hazırlık fiilini yapmaması borçluyu süresiz bir belirsizlik içinde bırakmaz.

Alacaklının temerrüdü tam olarak bu belirsizliği çözen mekanizmadır.

Alacaklının temerrüdünün müteselsil borçlular bakımından ayrıca genişletici bir etkisi vardır.

Kabul engeli müteselsil borçlulardan yalnız biriyle kurulan temas sırasında ortaya çıksa bile, bunun sonucu diğer müteselsil borçlular bakımından da dikkate alınır.

Bu sonuç, borcun tamamından sorumlu olan birden fazla borçlu bulunduğunda alacaklının yalnız bir borçluya karşı kabulden kaçınarak diğer borçlular yönünden ifa baskısını sürdürmesini engeller.

Borçlulardan biri edimi gereği gibi önerdiği hâlde alacaklı haksız biçimde kabulden kaçınmışsa, bu davranış borç ilişkisinin alacaklı tarafındaki kabul engelini ortaya koyar ve temerrüt yalnız teklif yapan borçluyla sınırlı kalmaz.

Alacaklının temerrüdünün teslim borçları bakımından temel sonucu tevdi hakkıdır.

Borçlu teslim edeceği şeyi, hasar ve giderleri alacaklıya ait olmak üzere tevdi ederek borcundan kurtulabilir.

Bu, borçlunun edimi elde tutmak, korumak ve alacaklının keyfî kabul etmeme davranışının sonuçlarına katlanmak zorunda olmadığını gösterir.

Tevdi yerini kural olarak ifa yerindeki hâkim belirler.

Böylece borçlu, tek başına uygun gördüğü herhangi bir yere bırakmakla yetinmez; ifa yerindeki hâkimin belirlediği tevdi yeri borçtan kurtulmanın hukuki güvenliğini sağlar.

Bununla birlikte ticari mallar bakımından kanun daha pratik bir yol açar ve bu malların hâkim kararı olmadan da bir ardiyeye tevdi edilebileceğini kabul eder.

Her teslim konusu tevdiye elverişli değildir.

Sözleşmenin konusu olan şey niteliği veya işin özelliği gereği tevdiye uygun düşmeyebilir; teslim edilecek şey bozulabilir; bakım, koruma veya tevdi önemli gider gerektirebilir.

Bu gibi durumlarda borçluya satma hakkı tanınır, fakat bu hak kural olarak kendiliğinden ve sınırsız kullanılmaz.

Borçlu, alacaklıya önceden ihtarda bulunmalı ve hâkimin izniyle şeyi açık artırma yoluyla sattırıp bedelini tevdi etmelidir.

Bu çözüm, hem borçluyu eşyanın bozulması ya da aşırı masraf doğurması riskinden kurtarır hem de alacaklının ekonomik karşılığının korunmasını sağlar.

Satıştan elde edilen bedel tevdi edildiğinde, artık teslim edilecek şeyin yerine onun değeri üzerinde hukuki koruma kurulmuş olur.

Kanun bazı satış hâllerinde bu yolu daha esnek düzenler.

Teslim edilecek şey borsada kayıtlıysa, piyasa fiyatı varsa veya yapılacak gidere oranla değeri az ise satışın mutlaka açık artırmayla yapılması gerekmez.

Hâkim, ayrıca önceden ihtarda bulunma koşulunu aramadan da satışa izin verebilir.

Buradaki mantık, ekonomik gerçeklikle usul güvencesini dengelemektir.

Piyasa fiyatı bulunan bir malda açık artırma şartı her zaman gerekli olmayabilir; değeri az olan bir mal için yapılacak gider, malın değerini anlamsız biçimde aşabilir.

Bu nedenle hâkim izni korunurken, satış yöntemi ve ihtar koşulu bazı durumlarda yumuşatılır.

Tevdi, borçluyu her durumda geri dönülmez biçimde borçtan çıkarmayabilir; çünkü borçluya tevdi konusunu geri alma imkânı da tanınmıştır.

Alacaklı tevdi edilen şeyi kabul ettiğini açıklamamışsa ve tevdi bir rehnin ortadan kaldırılması sonucunu doğurmamışsa, borçlu tevdi edilen şeyi geri alabilir.

Ancak bu geri alma, borçlunun borçtan kesin olarak kurtulduğu bir sonucu korumaz.

Borçlu tevdi ettiği şeyi geri çekerse, alacak ortadan kalkmış gibi değil, bağlı haklarıyla birlikte devam eden bir alacak gibi değerlendirilir.

Bu nedenle tevdi konusunu geri alma, borçlunun menfaatine tanınmış bir hareket alanıdır; fakat geri alma kullanıldığında borç ilişkisi sanki tamamen sona ermiş gibi davranılamaz.

Borcun konusu bir şeyin teslimini gerektirmiyorsa, alacaklının temerrüdünde uygulanacak sonuç farklıdır.

Kanun bu hâlde borçluya, borçlunun temerrüdüne ilişkin hükümlere göre sözleşmeden dönme imkânı verir.

Teslim dışı edimlerde tevdi çoğu zaman anlamlı bir kurtuluş yolu değildir; çünkü ortada hâkimin belirlediği yere bırakılabilecek bağımsız bir şey olmayabilir.

Bu nedenle borçlu, alacaklının kabul veya işbirliği eksikliği yüzünden ifa sürecinin kilitlenmesi karşısında sözleşmeden dönme yoluna başvurabilir.

Böylece alacaklı, kabul etmediği veya mümkün kılmadığı bir ifanın karşısında borçluyu sözleşmeye bağlı tutma gücünü sınırsız biçimde elde etmez.

Alacaklının temerrüdüne yakın duran bir başka düzenleme, borçluya yüklenemeyen diğer ifa engelleridir.

Borçlunun kusuru olmaksızın alacağın kime ait olduğu konusunda duraksama varsa, alacaklının kimliği belirsizleşmişse veya alacaklıdan kaynaklanan başka kişisel bir sebeple borç alacaklıya ya da temsilcisine ifa edilemiyorsa, borçlu alacaklının temerrüdünde olduğu gibi tevdi ya da sözleşmeden dönme hakkını kullanabilir.

Bu hüküm, alacaklının açıkça kabulden kaçındığı durumlarla sınırlı olmayan bir koruma sağlar.

Örneğin borçlu kime ifa edeceğini makul biçimde bilemiyorsa veya alacaklı tarafındaki kişisel engel ifayı imkânsızlaştırıyorsa, borçlunun kusursuz olduğu bu belirsizlik onun üzerinde kalmaz.