Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Zamanaşımı Konu Anlatımı

Zamanaşımı, borç ilişkisinde alacağın varlığını doğrudan yok eden değil, belirli bir sürenin geçmesiyle borçluya güçlü bir savunma sağlayan kurumdur.

Kanun, alacakların sonsuza kadar aynı yoğunlukta takip edilebilir kalmasını istemez; buna karşılık zamanaşımını da hâkimin kendiliğinden dikkate alacağı otomatik bir sona erme sebebi olarak kurmaz.

Bu nedenle zamanaşımı, sürelerin başlangıcı, hesaplanması, durması, kesilmesi ve ileri sürülmesi kurallarıyla birlikte anlaşılır.

Kurumun işlevi, alacaklının talep hakkını süre disiplini içinde kullanmasını, borçlunun da uzun süre sonra gelen taleplere karşı kanuni savunma elde etmesini sağlamaktır.

Genel süre kuralı on yıldır.

Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir.

Buna karşılık kanun bazı alacaklar için beş yıllık süre öngörür.

Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi dönemsel edimler bu kapsamdadır.

Otel, motel, pansiyon ve tatil köyü gibi yerlerdeki konaklama bedelleri ile lokanta ve benzeri yerlerdeki yeme içme bedelleri de beş yıllık süreye tabidir.

Küçük sanat işlerinden ve küçük çaplı perakende satışlardan doğan alacaklar, ortaklık sözleşmesinden doğan belirli iç ilişki alacakları, ortaklık müdürleri, temsilcileri, denetçileri ile ortaklık veya ortaklar arasındaki alacaklar, vekâlet, komisyon, acentalık ve ticari simsarlık ücreti dışındaki simsarlık sözleşmesi alacakları da aynı sürede değerlendirilir.

Yüklenicinin ağır kusurla hiç veya gereği gibi ifa etmemesi dışındaki eser sözleşmesi alacakları da beş yıllık gruba girer.

Bu süreler kesin niteliktedir; taraflar sözleşmeyle kanunda belirlenen zamanaşımı sürelerini değiştiremez.

Sürenin başlangıcı bakımından genel kural alacağın muaccel olmasıdır.

Alacak istenebilir hâle geldiğinde zamanaşımı işlemeye başlar.

Muacceliyetin bir bildirime bağlı olduğu hâllerde ise süre, bu bildirimin yapılabileceği günden işlemeye başlar.

Dönemsel edimlerde özel bir başlangıç kuralı vardır: ömür boyunca gelir ve benzeri dönemsel edimlerde alacağın tamamı için zamanaşımı, ifa edilmemiş ilk dönemsel edimin muaccel olduğu günde başlar.

Alacağın tamamı zamanaşımına uğramışsa, ifa edilmemiş dönemsel edimler de zamanaşımına uğrar.

Süre hesabında zamanaşımının başladığı gün sayılmaz.

Zamanaşımı, ancak sürenin son günü de hak kullanılmadan geçince gerçekleşmiş olur.

Borçların ifasındaki süre hesabına ilişkin hükümler zamanaşımı hesabında da uygulanır.

Ayrıca asıl alacak zamanaşımına uğradığında ona bağlı faiz ve diğer alacaklar da zamanaşımına uğrar.

Bu bağlılık, yan taleplerin asıl alacaktan bağımsız şekilde sınırsız yaşamasını engeller.

Zamanaşımının durması, sürenin ya hiç işlemeye başlamamasını ya da başlamışsa belirli engel süresince ilerlememesini ifade eder.

Kanun, çocukların ana babadan alacakları için velayet süresince, vesayet altındakilerin vasi veya vesayet işlemleri sebebiyle devletten alacakları için vesayet süresince, eşlerin birbirinden alacakları için evlilik devam ettiği sürece, ev hizmetlilerinin çalıştıranlardan alacakları için hizmet ilişkisi süresince zamanaşımının işlemeyeceğini kabul eder.

Borçlunun alacak üzerinde intifa hakkına sahip olduğu süre, alacağın Türk mahkemelerinde ileri sürülemediği süre ve alacaklı ile borçlu sıfatının aynı kişide birleşip bu birleşmenin ileride geçmişe etkili olarak ortadan kalkması ihtimali de durma sebebidir.

Durma sebebi ortadan kalktığı günün bitiminde süre işlemeye başlar veya kaldığı yerden sürer.

Kesilme, durmadan farklıdır; kesilme gerçekleştiğinde yeni bir süre işlemeye başlar.

Borçlunun borcu ikrar etmesi, özellikle faiz ödemesi, kısmen ifada bulunması, rehin vermesi veya kefil göstermesi zamanaşımını keser.

Alacaklının dava veya def'i yoluyla mahkemeye ya da hakeme başvurması, icra takibinde bulunması veya iflas masasına başvurması da kesilme sebebidir.

Müteselsil borçlulardan veya bölünemeyen borcun borçlularından birine karşı kesilme diğerlerine de etki eder; asıl borçluya karşı kesilme kefile karşı da sonuç doğurur, fakat kefile karşı kesilme asıl borçluya karşı kesilme yaratmaz.

Borç senetle ikrar edilmiş veya mahkeme ya da hakem kararına bağlanmışsa yeni süre her zaman on yıldır.

Dava, def'i, icra ve iflas süreçlerinde kesilen zamanaşımı, işlemler devam ettikçe yeniden başlama kurallarına bağlanmıştır.

Dava veya def'i yoluyla kesilmiş süre, yargılama işlemlerinden veya hâkim kararlarından sonra yeniden işlemeye başlar.

İcra takibinde alacağın takibine ilişkin her işlemden sonra, iflas masasına başvuruda ise alacağın yeniden istenmesi imkanının doğumundan itibaren yeni süre işler.

Eğer dava veya def'i görev, yetki, düzeltilebilir yanlışlık ya da erken açılma nedeniyle reddedilir ve o sırada zamanaşımı veya hak düşürücü süre dolmuş olursa, alacaklıya altmış günlük ek süre tanınır.

Bu ek süre, alacaklının usulden kaynaklanan ve düzeltilebilir nitelikteki engel yüzünden hakkını tamamen kaybetmesini önleyen tamamlayıcı bir korumadır.

Taşınır rehniyle güvence altına alınmış alacakta zamanaşımı işler; fakat alacaklının rehinden alma yetkisi devam eder.