Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Sebepsiz Zenginleşme Konu Anlatımı

Sebepsiz zenginleşme, TBK'da borç ilişkisinin bağımsız kaynaklarından biri olarak düzenlenir.

Temel düşünce basittir: bir kişi haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşmişse, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür.

Burada sözleşmeden doğan bir edim yükümü veya haksız fiildeki kusurlu zarar verme zorunlu unsur değildir.

Önemli olan, bir tarafta zenginleşme, diğer tarafta bu zenginleşmenin başkasının malvarlığı veya emeğiyle bağlantısı ve bu kazandırmayı haklı kılan bir sebebin bulunmamasıdır.

TBK özellikle üç görünümü sayar: zenginleşme geçerli olmayan bir sebebe, gerçekleşmemiş bir sebebe veya sona ermiş bir sebebe dayanıyorsa geri verme borcu doğar.

Geçerli olmayan sebep, baştan itibaren hukuki dayanağın bulunmadığı durumları anlatır.

Gerçekleşmemiş sebepte tarafın beklediği hukuki veya fiili temel oluşmamıştır.

Sona ermiş sebepte ise başlangıçta var olan dayanak daha sonra ortadan kalkmıştır.

Bu üç hal, sebepsiz zenginleşmenin yalnız yanlış ödeme olaylarından ibaret olmadığını gösterir; ortak nokta, zenginleşmeyi elde tutmayı haklı kılan dayanağın bulunmaması veya artık devam etmemesidir.

Borçlanılmamış edimin ifası, TBK'nın ayrıca dikkatle sınırladığı bir alandır.

Bir kimse borçlu olmadığı edimi kendi isteğiyle yerine getirirse, bunu geri isteyebilmesi için kendisini borçlu sanarak ifada bulunduğunu ispat etmelidir.

Yani borç olmadığını bilerek yapılan gönüllü ifa, sırf sonradan pişmanlıkla geri alınamaz.

Buna karşılık kişi borçlu olduğunu sanmış ve bu yanılgı altında edimde bulunmuşsa, ispat koşuluyla geri isteme imkanı doğar.

Kanun ayrıca zamanaşımına uğramış borcun ifasından veya ahlaki bir ödevin yerine getirilmesinden kaynaklanan zenginleşmelerin geri istenemeyeceğini belirtir.

Zamanaşımına uğramış borç eksik borç niteliği taşıdığı için ifa edildiğinde geri alınmaz; ahlaki ödevde ise hukuken dava edilebilir bir borç bulunmasa bile ifanın geri çevrilmesi kabul edilmez.

Sebepsiz zenginleşme, borçlunun temerrüdü kurallarıyla da bağlantı kurar.

TBK, sebepsiz zenginleşmede borçlunun temerrüdünün zenginleşmenin gerçekleştiği tarihte doğacağını belirtir; ancak zenginleşenin iyiniyetli olduğu hallerde temerrüt için bildirim şarttır.

Bu ayrım, zenginleşenin zenginleşmeyi elinde tutma konusundaki iyiniyetinin sadece geri verme kapsamına değil, gecikme sonuçlarına da etki edebileceğini gösterir.

Ayrıca ifa imkansızlığında karşılıklı borç yükleyen sözleşmede borcundan kurtulan kişi, karşı taraftan aldığı edimi sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri vermekle yükümlü olur.

Bu bağlantı, sebepsiz zenginleşmenin yalnız bağımsız bir dava zemini değil, başka borç ilişkilerinin sona ermesi veya geçersiz kalması halinde denkleştirme aracı olduğunu da gösterir.

Geri vermenin kapsamı, zenginleşenin elinde kalan değer ve iyiniyet durumuyla belirlenir.

Zenginleşen kişi, geri isteme anında artık malvarlığında bulunmadığını kanıtlayabildiği bölüm dışındaki zenginleşmeyi iade etmek zorundadır.

Bu kural özellikle iyiniyetli zenginleşeni korur; kişi geri verme ihtimalini hesaba katmadan zenginleşmeyi tüketmiş veya elden çıkarmışsa, elinde kalanla sorumlu tutulur.

Fakat zenginleşen iyiniyetli değilse veya zenginleşmeyi elden çıkarırken ileride geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gerekiyorsa, zenginleşmenin tamamını geri vermekle yükümlüdür.

Böylece TBK, aynı zenginleşme miktarını her durumda aynı sonuçla değerlendirmez; kişinin iyiniyeti ve geri verme ihtimalini öngörmesi sorumluluğun sınırını etkiler.

Giderler de iyiniyete göre ayrılır.

İyiniyetli zenginleşen, yaptığı zorunlu ve yararlı giderleri geri verme isteminde bulunandan isteyebilir.

İyiniyetli olmayan zenginleşen ise zorunlu giderlerini ve yararlı giderlerinden yalnız geri verme zamanında mevcut olan değer artışını isteyebilir.

Diğer giderler bakımından iyiniyetli olup olmama fark etmez; zenginleşen bu giderlerin ödenmesini isteyemez.

Ancak kendisine karşılık önerilmezse, o şeyle birleştirdiği ve zararsızca ayrılması mümkün bulunan eklemeleri geri vermeden önce ayırıp alabilir.

Bu düzenleme, geri verme borcunu tek yönlü bir iade yükümlülüğü olmaktan çıkarır; zenginleşenin mal üzerinde yaptığı zorunlu ve yararlı harcamalar da denkleştirme mantığı içinde dikkate alınır.

Sebepsiz zenginleşmede geri istenememe kuralı da açıkça düzenlenmiştir.

Verme, hukuka ya da ahlaka aykırı bir hedefi gerçekleştirmek için yapılmışsa, veren kişi bu edimi geri alma talebiyle korunmaz.

Buna rağmen dava açıldığında hâkim, verilen değerin kamuya geçirilmesi yönünde hüküm kurabilir.

Bu hüküm, hukuka veya ahlaka aykırı amacı destekleyen kişinin kendi verdiğini geri istemesini engeller; hukuk düzeni böyle bir talebi korumaz.

Fakat şeyin verende veya alanda kalması yerine Devlete geçirilmesi de hâkimin kararıyla mümkün kılınmıştır.

Zamanaşımı, sebepsiz zenginleşmenin kullanılabilirliğini sınırlayan son halkadır.

Sebepsiz zenginleşmeden doğan istem hakkı, hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her halde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.