Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Müteselsil Borçluluk Konu Anlatımı

Müteselsil borçluluk, bir borç ilişkisinde birden çok borçlunun bulunmasının her zaman aynı sonucu doğurmadığını gösteren temel kurumlardan biridir.

Normalde birden çok borçlu varsa her birinin hangi ölçüde sorumlu olduğu borcun niteliğine, taraf iradelerine veya kanuni düzenlemeye göre belirlenir.

Müteselsil borçlulukta ise alacaklı bakımından borç bölünmüş gibi işlem görmez; borçluların her biri alacaklıya karşı borcun tamamından sorumlu olur.

Bu nedenle kurumun özü, dış ilişkide alacaklının alacağını daha etkin elde edebilmesi, iç ilişkide ise yükün borçlular arasında daha sonra paylaştırılmasıdır.

Türk Borçlar Kanunu bu dengeyi önce müteselsil borçluluğun nasıl doğacağını, sonra alacaklı ile borçlular arasındaki dış ilişkiyi, en sonunda da borçluların kendi aralarındaki iç ilişkiyi düzenleyerek kurar.

Müteselsil borçluluğun doğumu iki kaynağa bağlanmıştır.

Birinci kaynak borçluların iradesidir: birden çok borçludan her biri alacaklıya karşı borcun tamamından sorumlu olmayı kabul ettiğini bildirirse müteselsil borçluluk doğar.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, çok borçluluğun tek başına yeterli olmamasıdır.

Borçluların aynı borç ilişkisinde yer almaları, kendiliğinden hepsinin borcun tamamından sorumlu olduğu anlamına gelmez.

Tam sorumluluk sonucunun doğması için ya bu yönde bildirim bulunmalı ya da kanun bunu açıkça öngörmelidir.

İkinci kaynak da budur: böyle bir bildirim yoksa müteselsil borçluluk yalnız kanunda öngörülen hâllerde doğar.

Kanun içinde bunun örnekleri dağınık biçimde görülür.

Borca katılmada katılan ile borçlu alacaklıya karşı müteselsilen sorumlu olur; bir malvarlığını veya işletmeyi devralmada önceki borçlu belirli süreyle devralanla birlikte müteselsil borçlu olarak kalır; sözleşmeye katılmada aksi kararlaştırılmadıkça katılan ile yanında yer aldığı taraf diğer tarafa karşı müteselsilen alacaklı ve borçlu olur.

Bir şeyi birlikte ödünç alanların, birlikte saklamak üzere alanların veya vekaleti birlikte üstlenenlerin sorumluluğunda da aynı sonuç kanundan kaynaklanır.

Dış ilişki, alacaklının borçlulara karşı hangi yetkilere sahip olduğunu anlatır.

Müteselsil borçlulukta alacaklı, borcun tamamının veya bir kısmının ifasını dilerse borçluların hepsinden, dilerse yalnız birinden isteyebilir.

Bu kural, müteselsil borçluluğu adi paylı sorumluluktan ayıran en açık sonuçtur.

Alacaklı önce her borçlunun iç ilişkideki payını araştırmak zorunda değildir; kendi seçimine göre tek borçluya yönelebilir.

Örneğin üç kişinin müteselsil borçlu olduğu bir para borcunda alacaklı yalnız bir borçludan borcun tamamını isteyebilir.

Seçilen borçlu, alacaklıya karşı sırf iç ilişkide payının daha az olduğunu ileri sürerek borcun tamamından kaçınamaz.

Kanun ayrıca borçluların sorumluluğunun borcun tamamı ödeninceye kadar devam edeceğini belirtir.

Bu nedenle kısmi ödeme, yalnız ödendiği miktar bakımından rahatlama sağlar; borcun kalan kısmı için müteselsil sorumluluk sürer.

Müteselsil borçluların savunmaları sınırsız değildir.

Borçlulardan biri alacaklıya karşı ancak kendisiyle alacaklı arasındaki kişisel ilişkilerden veya müteselsil borcun sebep ya da konusundan doğan def'i ve itirazları ileri sürebilir.

Bu ayrım, kişisel savunmalar ile ortak savunmalar arasındaki farkı görünür kılar.

Bir borçluya özgü kişisel ilişki, yalnız o borçlu bakımından etkili olabilir; buna karşılık borcun sebebi veya konusu bakımından var olan savunma, müteselsil borç ilişkisinin kendisine ilişkindir.

Kanun ortak def'i ve itirazların ileri sürülmemesine de sonuç bağlar: müteselsil borçlulardan biri ortak def'i ve itirazları ileri sürmezse diğerlerine karşı sorumlu olur.

Bu düzenleme, borçlunun yalnız kendi menfaatini değil, ortak savunmalar bakımından diğer borçluların durumunu da gözetmesi gerektiğini gösterir.

Borçluların bireysel davranışları bakımından genel ilke, bir borçlunun kendi davranışıyla diğer borçluların durumunu ağırlaştıramamasıdır.

Kanun veya sözleşme ile aksi belirlenmedikçe, bir borçlunun tek başına yaptığı işlem diğer borçluların yükünü artırmaz.

Bu kural, müteselsil borçlulukta dış ilişkinin alacaklı lehine geniş tutulmasına rağmen, borçluların birbirlerinin tek taraflı davranışlarıyla daha ağır bir hukuki duruma sokulmamasını sağlar.

Aynı düşünce zamanaşımından feragat düzenlemesinde de görülür: müteselsil borçlulardan birinin zamanaşımından feragat etmiş olması diğerlerine karşı ileri sürülemez.

Buna karşılık zamanaşımının kesilmesi farklı düzenlenmiştir; zamanaşımı müteselsil borçlulardan birine karşı kesilince diğerlerine karşı da kesilmiş olur.

Böylece kanun, hangi bireysel davranışın diğerlerine etki edeceğini her sonuç bakımından ayrı kurala bağlar.

Borcun sona ermesi müteselsil borçlulukta özellikle önemlidir, çünkü alacaklıya yapılan ödeme çoğu zaman bir borçlu tarafından gerçekleştirilir.

Borçlulardan biri ifa veya takasla borcun tamamını ya da bir kısmını sona erdirirse, bu oranda diğer borçluları da borçtan kurtarmış olur.

Bunun nedeni, alacaklının aynı borç için birden fazla kez tatmin edilememesidir.

Bir borçlu borcun tamamını ödemişse alacaklıya karşı borç sona erer; artık diğer borçlulara karşı dış ilişki bakımından talep ileri sürülemez.

Fakat borçlulardan biri alacaklıya ödeme yapmadan kendi bakımından serbest kalmışsa, bu sonuç diğer borçlulara otomatik biçimde yayılmaz; onların yararlanması, somut durumun ve borcun yapısının buna izin verdiği ölçüyle sınırlıdır.

İbra bakımından ise kanun özel bir çözüm getirir: alacaklının borçlulardan biriyle yaptığı ibra sözleşmesi, diğer borçluları da ibra edilen borçlunun iç ilişkideki borca katılma payı oranında borçtan kurtarır.

Bu hüküm, ibra edilen borçlunun payının diğer borçlular üzerine haksız biçimde yıkılmasını önler.

İç ilişki, alacaklı tatmin edildikten sonra borçlular arasındaki yük paylaşımını düzenler.

Aksi kararlaştırılmadıkça veya borçlular arasındaki hukuki ilişkinin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça, borçlular alacaklıya yapılan ifadan birbirlerine karşı eşit paylarla sorumludur.

Bu eşitlik dış ilişkide alacaklıya karşı ileri sürülen bir sınır değil, borçlular arasındaki nihai paylaşım ölçüsüdür.

Dolayısıyla alacaklı borcun tamamını tek borçludan alabilir; fakat bu borçlu iç ilişkide kendi payını aşan kısmı üzerinde diğerlerine başvurabilir.

Kanun bunu açıkça düzenler: kendisine düşen paydan fazla ifada bulunan borçlunun, ödediği fazla miktarı diğer borçlulardan isteme hakkı vardır.

Ancak rücu da sınırsız değildir; borçlu her bir borçluya ancak payı oranında rücu edebilir.

Bir borçludan alınamayan miktar varsa, diğer borçlular bunu eşit olarak üstlenmekle yükümlüdür.

Rücu hakkı, halefiyetle tamamlanır.

İç ilişkide diğer borçlulara başvurma hakkı bulunan borçlu, alacaklıya yaptığı ödeme tutarıyla sınırlı olarak alacaklının hukuki konumuna geçer.