Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Haksız Fiilden Doğan Borçlar Konu Anlatımı

Haksız fiilden doğan borç ilişkisi, sözleşme bulunmasa bile bir kişinin hukuka aykırı zarar verici davranışı nedeniyle tazminat yükümlüsü olmasını anlatır.

TBK'nın genel kuralına göre kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren kişi bu zararı gidermekle yükümlüdür.

Bu formül dört temel unsuru birlikte düşündürür: fiil, hukuka aykırılık, kusur ve zarar.

Fiilin sözleşmeden doğması gerekmez; kişinin davranışı başkasının malvarlığını, vücut bütünlüğünü, kişilik hakkını veya başka hukuken korunan menfaatini zedeleyebilir.

TBK ayrıca zarar verici fiili yasaklayan özel bir hukuk kuralı bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille kasten zarar veren kişinin de tazminatla yükümlü olduğunu belirtir.

Böylece sorumluluk yalnız yazılı yasak ihlaline daraltılmaz; ahlaka aykırı kasıtlı zarar verme de borç doğurabilir.

İspat yükü haksız fiilde merkezi önemdedir.

Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat etmek zorundadır.

Ancak zararın miktarı her zaman matematiksel kesinlikle belirlenemez.

TBK bu durumda hâkime, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak zararı hakkaniyete uygun belirleme yetkisi verir.

Bu yetki zarar unsurunu ortadan kaldırmaz; sadece miktarın tam ispatındaki güçlüğü giderir.

Tazminatın kapsamı ve ödenme biçimi de hâkim tarafından durumun gereği ve özellikle kusurun ağırlığı dikkate alınarak belirlenir.

Tazminat irat şeklinde ödenecekse borçlu güvence göstermek zorundadır.

Zarar görenin davranışı tazminata etki edebilir.

Zarar gören zararı doğuran fiile razı olmuşsa, zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuşsa ya da tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmışsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir.

Hafif kusurlu tazminat yükümlüsünün tazminatı ödemesi onu yoksulluğa düşürecekse ve hakkaniyet de gerektiriyorsa tazminat indirilebilir.

Ölüm ve bedensel zararlar TBK'da ayrıca somutlaştırılır.

Ölüm halinde cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücünün azalması veya yitirilmesinden doğan kayıplar ve destekten yoksun kalanların kayıpları zarar kalemleri olarak öne çıkar.

Bedensel zararlarda tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalması veya yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar dikkate alınır.

Destekten yoksun kalma ve bedensel zararlar TBK hükümleri ile sorumluluk hukuku ilkelerine göre hesaplanır; kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ve ifa amacı taşımayan ödemeler zarar ya da tazminattan indirilemez.

Hesaplanan tazminat, miktar esas alınarak hakkaniyet düşüncesiyle artırılamaz veya azaltılamaz.

Manevi tazminat bakımından hâkim, bedensel bütünlüğün zedelenmesi halinde olayın özelliklerine göre zarar görene uygun bir miktar paranın ödenmesine karar verebilir; ağır bedensel zarar veya ölüm halinde zarar görenin veya ölenin yakınları için de manevi tazminat gündeme gelebilir.

Kişilik hakkının zedelenmesinde zarar gören manevi tazminat isteyebilir; hâkim para yerine veya paraya ek olarak başka giderim biçimleri kararlaştırabilir.

Birden çok sorumluluk sebebi yarışabilir.

Bir kişinin sorumluluğu birden çok sebebe dayandırılabiliyorsa hâkim, zarar gören aksini istemedikçe veya kanunda aksi olmadıkça zarar görene en iyi giderim imkanı sağlayan sorumluluk sebebine göre karar verir.

Birden çok kişi birlikte zarara sebep olmuş veya aynı zarardan çeşitli sebeplerle sorumlu olmuşsa müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanır.

İç ilişkide tazminatın paylaştırılmasında bütün durum ve koşullar, özellikle her birinin kusur ağırlığı ve yarattığı tehlikenin yoğunluğu gözetilir; payından fazlasını ödeyen kişi diğerlerine rücu eder ve zarar görenin haklarına halef olur.

Hukuka aykırılığı kaldıran haller de haksız fiil değerlendirmesinin parçasıdır.

Kanunun verdiği yetkiye dayanan ve bu yetkinin sınırları içinde kalan fiil, zarara yol açsa bile hukuka aykırı sayılmaz.

Zarar görenin rızası, daha üstün özel veya kamusal yarar, haklı savunma, kamu makamlarının zamanında müdahalesinin sağlanamayacağı durumda hakkını kendi gücüyle koruma ve zorunluluk halleri de fiilin hukuka aykırılığını kaldırabilir.

Haklı savunmada saldıranın şahsına veya mallarına verilen zarardan sorumluluk doğmaz; zorunlulukta ise başkasının malına zarar verenin giderim yükümlülüğünü hâkim hakkaniyete göre belirler.

TBK kusursuz sorumluluk hallerini de haksız fiiller bölümünde düzenler.

Hakkaniyet gerektiriyorsa ayırt etme gücü bulunmayan kişinin verdiği zararın tamamen veya kısmen giderilmesine karar verilebilir.

Adam çalıştıran, çalışanın işi yaparken başkasına verdiği zarardan sorumludur; seçme, talimat, gözetim ve denetimde gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulabilir.

Hayvan bulunduran, bakımını veya yönetimini üstlendiği hayvanın verdiği zararı gidermekle yükümlüdür; gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz.

Yapı maliki, binanın veya diğer yapı eserlerinin yapım bozukluğu ya da bakım eksikliğinden doğan zararı giderir.

Önemli ölçüde tehlike arz eden işletmenin faaliyetinden zarar doğarsa işletme sahibi ve varsa işleten müteselsilen sorumludur.

Zamanaşımı bakımından tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her halde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar; ceza kanunları daha uzun zamanaşımı öngörüyorsa bu süre uygulanır.