Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Vekâlet Sözleşmesi Konu Anlatımı

Vekâlet sözleşmesi, bir kişinin başkasının işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği güvene dayalı işgörme sözleşmesidir.

Türk Borçlar Kanunu bakımından vekâlet, vekilin vekâlet veren yararına bir işi takip etmeyi veya onun hukuki işlem alanında faaliyette bulunmayı kabul etmesiyle kurulan ilişkidir.

Bu tanımda belirli bir sonuç meydana getirme zorunluluğundan çok, üstlenilen işin vekâlet verenin menfaatine yürütülmesi öne çıkar.

Kanun ayrıca vekâlete ilişkin hükümlerin, niteliklerine uygun düştükleri ölçüde, Kanunda düzenlenmemiş işgörme sözleşmelerine de uygulanacağını söyler.

Bu nedenle vekâlet, özel borç ilişkileri içinde tamamlayıcı nitelik taşıyan geniş bir modeldir.

Vekâlet her zaman ücretli değildir.

Sözleşme veya teamül varsa vekil ücrete hak kazanır.

Kuruluş bakımından da güven ilişkisini yansıtan özel bir hüküm vardır: Kendisine bir işin görülmesi önerilen kişi bu işi görme konusunda resmî sıfata sahipse, işin yapılması mesleğinin gereğiyse veya bu gibi işleri kabul edeceğini duyurmuşsa, öneriyi hemen reddetmedikçe vekâlet sözleşmesi kurulmuş sayılır.

Bu düzenleme, mesleği gereği iş kabul eden kişinin susmasını sıradan sessizlikten farklı değerlendirir.

Vekâletin kapsamı önce sözleşmeye bakılarak belirlenir.

Sözleşmede açıkça gösterilmemişse kapsam, görülecek işin niteliğine göre tespit edilir.

Vekâlet, özellikle üstlenilen işin görülmesi için gerekli hukuki işlemleri yapma yetkisini de kapsar.

Ancak bazı işlemler özel yetki gerektirir.

Açık özel yetki yoksa vekil yargılamayı başlatma, uyuşmazlığı sulhle bitirme, hakeme gitme, iflas veya konkordato sürecini isteme, kambiyo borcu altına girme, bağışlama, kefalet verme, taşınmazı devretme ya da taşınmaz üzerinde sınırlı hak kurma gibi ağır sonuçlu işlemleri yapamaz.

Bu ayrım, genel iş görme yetkisi ile malvarlığı veya usul hukuku bakımından ağır sonuç doğuran özel işlemleri ayırır.

Vekilin ilk borcu talimata uygun ifadır.

Vekil, vekâlet verenin açık talimatına uymak zorundadır.

Ancak vekâlet verenden izin alma imkânı bulunmadığında ve durumu bilseydi onun da izin vereceği açık olan hâllerde talimattan ayrılabilir.

Bunun dışında talimattan ayrılan vekil, doğan zararı karşılamadıkça işi görmüş olsa bile vekâlet borcunu ifa etmiş sayılmaz.

Bu hüküm, vekilin bağımsız hareket edebileceği alanı vekâlet verenin varsayılan iradesiyle sınırlar.

Şahsen ifa, sadakat ve özen borçları vekâletin güven niteliğini tamamlar.

Vekil kural olarak vekâlet borcunu bizzat ifa eder; ancak yetki verilmişse, durum zorunluysa veya teamül mümkün kılıyorsa işi başkasına yaptırabilir.

Üstlenilen iş yürütülürken vekil, vekâlet verenin korunmaya değer menfaatlerini merkeze alır; sadakat ve özen borcu bu nedenle ilişkiye yön verir.

Özen borcunda benzer alanda iş ve hizmetleri üstlenen basiretli vekilin davranışı esas alınır.

Vekil yetkisi dışında işi başkasına gördürürse onun fiilinden kendisi yapmış gibi sorumludur.

Başkasına vekâlet vermeye yetkiliyse sadece seçmede ve talimat vermede gerekli özeni göstermekle yükümlüdür.

Her iki durumda da vekâlet veren, vekilin yerine koyduğu kişiye karşı sahip olduğu hakları doğrudan o kişiye karşı ileri sürebilir.

Vekilin hesap verme ve aldıklarını teslim borcu, vekâlet ilişkisinde menfaatin kime ait olduğunu gösterir.

Vekil, vekâlet verenin istemi üzerine yürüttüğü işin hesabını vermek ve vekâletle ilişkili olarak aldıklarını ona vermekle yükümlüdür.

Tesliminde geciktiği paranın faizini de öder.

Vekil kendi adına işlem yapıp ekonomik sonucu vekâlet verene ait olacak şekilde üçüncü kişiden bir alacak edinirse, vekâlet veren vekile karşı borçlarını yerine getirdiğinde bu alacak kanun gereği ona intikal eder.

Vekilin iflasında vekâlet veren bu alacağın kendisine geçtiğini iflas masasına karşı ileri sürebilir; vekilin kendi adına ve vekâlet veren hesabına edinmiş olduğu taşınırların iflas masasından ayrılarak kendisine verilmesini isteyebilir.

Vekâlet verenin borçları, vekilin işi gereği gibi yapabilmesi için katlandığı ekonomik sonuçları karşılamaya yöneliktir.

Vekâlet veren, vekâletin gereği gibi ifası için vekilin yaptığı giderleri ve verdiği avansları faiziyle ödemek, yüklendiği borçlardan onu kurtarmak zorundadır.

Vekil, vekâletin ifası nedeniyle uğradığı zararın giderilmesini de isteyebilir; vekâlet veren kusuru olmadığını ispat ederse bu sorumluluktan kurtulur.

Bir kişiye birlikte vekâlet verenler vekile karşı müteselsil sorumludur.

Vekâleti birlikte üstlenenler de vekâletin ifasından müteselsilen sorumludur ve yetkilerini başkasına devir hakları olmadıkça vekâlet vereni ancak birlikte yaptıkları işlem ve fiillerle borç altına sokabilirler.

Vekâletin sona ermesinde taraf iradesi geniş tutulmuştur.

Vekâlet ilişkisinde hem vekâlet veren hem vekil, sözleşmeyi tek taraflı irade açıklamasıyla her zaman bitirebilir.

Ancak uygun olmayan zamanda sona erdiren taraf, diğerinin bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür.

Bu kural, güven ilişkisini sürdürmeye zorlamaz; fakat zamanlama nedeniyle karşı tarafın uğradığı zararı denkleştirir.

Sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça vekilin veya vekâlet verenin ölümü, ehliyetini kaybetmesi ya da iflası da sözleşmeyi kendiliğinden sona erdirir; taraf tüzel kişiyse tüzel kişiliğin sona ermesi de aynı sonucu doğurur.