Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku İfa Konu Anlatımı

İfa, borç ilişkisinin kurulmasından sonra beklenen temel sonuçtur.

Borçlu, üstlendiği edimi alacaklıya karşı gereği gibi yerine getirdiğinde borç ilişkisinin ifaya yönelen kısmı amacına ulaşır.

Bu nedenle ifa kuralları yalnızca borcun ödenip ödenmediğini değil, ifanın kim tarafından yapılacağını, edimin hangi nitelikte sunulacağını, ifanın yerini, zamanını, ödeme düzenini ve karşılıklı borçlarda tarafların hangi sırayla hareket edeceğini belirler.

Türk Borçlar Kanunu bu alanı genel hükümler içinde düzenleyerek farklı sözleşme türlerine uygulanabilecek bir temel çerçeve kurar.

İfada ilk soru borcun mutlaka borçlu tarafından şahsen yerine getirilip getirilmeyeceğidir.

Kanun bu konuda borçluyu mutlak biçimde kişisel ifaya zorlamaz.

Alacaklının borcun bizzat borçlu tarafından ifasında menfaati bulunmadıkça borçlu edimini şahsen yerine getirmek zorunda değildir.

Bu kural, borcun konusu bakımından kişisel güven, özel beceri veya şahsi nitelik önem taşımıyorsa üçüncü kişi aracılığıyla ifaya kapı açar.

Buna karşılık edim borçlunun kişiliğine bağlıysa, alacaklının menfaati bizzat ifayı gerektirebilir.

Böylece kanun ifayı biçimsel bir kişi zorunluluğuna değil, alacaklının korunmaya değer menfaatine bağlar.

İfanın konusu bakımından kısmi ifa önemli bir eşiktir.

Borcun tamamı belli ve muaccel ise alacaklı kısmi ifayı reddedebilir.

Çünkü alacaklı, vadesi gelmiş belirli borcun tamamını bekleme hakkına sahiptir.

Ancak alacaklı kısmi ifayı kabul ederse borçlu, borcun kendisi tarafından ikrar edilen kısmını ifadan kaçınamaz.

Bölünemeyen borçlarda ise alacaklı ve borçlu çokluğu ayrı sonuç doğurur.

Bölünemeyen borcun birden çok alacaklısı varsa her biri borcun tüm alacaklılara ifasını isteyebilir ve borçlu edimini alacaklıların hepsine birden ifa etmek zorundadır.

Bölünemeyen borcun birden çok borçlusu varsa her borçlu borcun tamamından sorumlu olur.

Durumun gereğinden aksi çıkmadıkça ifada bulunan borçlu alacaklıya halef olur ve diğer borçlulardan payları oranında istemde bulunabilir.

Çeşit borcu ve seçimlik borç, ifanın konusunu belirlemede borçluya tanınan alanı gösterir.

Çeşit borçlarında hukuki ilişkiden ve işin özelliğinden aksi anlaşılmadıkça edimin seçimi borçluya aittir; fakat borçlunun seçeceği edim ortalama nitelikten daha düşük olamaz.

Bu, alacaklının kalitesiz bir edime zorlanmasını önleyen tamamlayıcı ölçüdür.

Seçimlik borçlarda da aksi anlaşılmadıkça edimlerden birini seçme yetkisi borçluya aittir.

Her iki durumda kanun, taraflar başka bir düzen kurmadıkça borçluya seçim alanı tanır; ancak bu alan, borcun amacını boşa çıkaracak nitelikte kullanılamaz.

Faiz borcu da ifa rejiminin parçasıdır.

Faiz ödeme borcunda sözleşmede oran belirlenmemişse yıllık faiz oranı faiz borcunun doğduğu tarihte yürürlükte olan mevzuata göre belirlenir.

Sözleşmeyle kararlaştırılacak yıllık faiz oranı, bu yasal belirlemeye göre oluşan oranın yüzde elli fazlasını aşamaz.

Bu sınır, tarafların faiz belirleme özgürlüğünü tamamen kaldırmaz; fakat borçluyu aşırı faiz yüküne karşı koruyan emredici bir üst çerçeve kurar.

İfa yeri tarafların açık veya örtülü iradesine göre belirlenir.

Böyle bir belirleme yoksa kanun borcun türüne göre tamamlayıcı kurallar getirir.

Para borçları alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde ifa edilir.

Parça borçları, sözleşmenin kurulduğu sırada borç konusunun bulunduğu yerde yerine getirilir.

Bunların dışındaki borçlarda ise doğum anındaki borçlu yerleşim yeri esas alınır.

Alacaklının yerleşim yerinde ifası gereken borçta, borcun doğumundan sonra alacaklının yerleşim yerini değiştirmesi ifayı önemli ölçüde güçleştirirse borç önceki yerleşim yerinde ifa edilebilir.

Bu düzen, ifa yerini hem taraf iradesine hem de borcun niteliğine göre dengeler.

İfa zamanı bakımından temel kural, taraflarca zaman belirlenmemişse ve hukuki ilişkinin özelliğinden de aksi anlaşılmıyorsa her borcun doğduğu anda muaccel olmasıdır.

Süreye bağlı borçlarda ise ay, hafta, gün, yarım ay ve yıl gibi ifadelerin nasıl anlaşılacağı ayrıntılı biçimde düzenlenir.

Örneğin ayın başlangıcı, ortası veya sonu belirtilmişse bunlar sırasıyla ayın birinci, onbeşinci ve son günü anlamına gelir.

Gün olarak belirlenen süre sözleşmenin kurulduğu gün sayılmadan hesaplanır; hafta olarak belirlenen süre, son haftada sözleşmenin kurulduğu güne ismen uyan gün dolmuş olur.

Sürenin son günü kanunlarda tatil kabul edilen bir güne rastlarsa, aksine anlaşma yoksa süre kendiliğinden tatil olmayan ilk güne geçer.

İfa düzeninde erken ifa ve karşılıklı borç yükleyen sözleşmeler de özel önem taşır.