Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Sözleşmeden Doğan Borçlar Konu Anlatımı

Sözleşmeden doğan borç ilişkisi, TBK'nın borç kaynakları içinde ilk sırada ele aldığı yapıdır.

Bir sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur.

Bu tanım, sözleşmenin yalnız bir tarafın istemiyle değil, en az iki irade açıklamasının uyumuyla doğduğunu gösterir.

İrade açıklaması açık olabilir; taraflar sözlü veya yazılı biçimde ne istediklerini doğrudan bildirebilir.

İrade açıklaması örtülü de olabilir; davranışların olağan anlamı sözleşme kurma iradesini gösteriyorsa TBK bu açıklamayı da dikkate alır.

Tarafların sözleşmenin esaslı noktalarında uyuşması yeterlidir; ikinci derecedeki noktalar üzerinde durulmamış olsa bile sözleşme kurulmuş sayılır.

Bu ikincil noktalarda sonradan uyuşmazlık çıkarsa hâkim, işin özelliğine bakarak karar verir.

Ancak sözleşmelerin şekline ilişkin hükümler saklıdır; şekil şartı varsa irade uyumu tek başına yetmez.

Sözleşmenin kurulmasında öneri ve kabul kuralları, taraf iradelerinin hangi anda bağlayıcı sonuç doğuracağını belirler.

Kabul için süre belirlenmiş öneride öneren, süre sonuna kadar bağlıdır.

Süresiz öneride hazır olan kişiye yapılan açıklama hemen kabul edilmezse bağlılık kalkar; hazır olmayanlar arasında ise uygun cevabın ulaşmasının beklenebileceği ana kadar bağlılık devam eder.

Açık kabul her zaman zorunlu değildir.

Kanun, işin özelliği veya durum gereği açık kabul beklenmiyorsa uygun sürede ret gelmemesi sözleşmeyi kurabilir.

Ismarlanmamış şeyin gönderilmesi ise öneri sayılmaz ve alıcıya saklama ya da geri gönderme borcu yüklemez.

Bu kurallar, sözleşmeden doğan borcun temelinde güvenilir ve karşılıklı irade açıklamasının bulunmasını sağlar.

Sözleşmenin içeriği kural olarak serbestçe belirlenir.

Taraflar, kanunda öngörülen sınırlar içinde sözleşmenin içeriğini özgürce kurabilirler.

Fakat bu özgürlük emredici hükümler, ahlak, kamu düzeni, kişilik hakları ve imkansızlık sınırlarıyla çevrilidir.

Bu sınırlara aykırı veya konusu imkansız sözleşmeler kesin hükümsüzdür.

Sözleşmenin bazı hükümlerinin hükümsüz olması diğer hükümlerin geçerliliğini etkilemez; ancak bu hükümler olmadan sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılıyorsa sözleşmenin tamamı hükümsüz olur.

Aşırı yararlanma da sözleşme içeriğinin adil dengeyle ilişkisini gösterir.

Karşılıklı edimler arasında açık oransızlık, zarar görenin zor durumda kalmasından, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak kurulmuşsa zarar gören ya sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirip ediminin geri verilmesini ya da sözleşmeye bağlı kalıp oransızlığın giderilmesini isteyebilir.

Sözleşmeden doğan borçların hükümleri ifa kurallarıyla somutlaşır.

Borcun bizzat borçlu tarafından ifasında alacaklının menfaati yoksa borçlu şahsen ifaya mecbur değildir.

Borcun konusu bakımından alacaklı, tamamı belli ve muaccel borçta kısmi ifayı reddedebilir; kabul ederse borçlu ikrar ettiği kısmı ifadan kaçınamaz.

Bölünemeyen borçta birden çok alacaklı veya borçlu varsa TBK özel sonuçlar bağlar.

Çeşit borcunda aksi anlaşılmadıkça seçim borçluya aittir; fakat seçilen edim ortalama nitelikten düşük olamaz.

Seçimlik borçta da kural olarak seçim yetkisi borçludadır.

Para borçları ülke parasıyla ödenir; yabancı para kararlaştırılmışsa aynen ödeme kaydı bulunmadıkça ödeme günündeki rayiç üzerinden ülke parasıyla ödeme imkanı doğabilir.

Ödeme, mahsup ve makbuz hükümleri de sözleşmeden doğan borcun sona ermesi bakımından önem taşır.

Borçlu faiz veya giderleri ödemede gecikmemişse kısmi ödemeyi ana borçtan düşebilir; birden çok borçta ödeme öncelikle borçlunun bildirimine, bildirim yoksa makbuzdaki açıklamaya, o da yoksa kanuni sıraya göre belirlenir.

Borcu ödeyen borçlu makbuz ve borç tamamen ödenmişse senedin geri verilmesini isteyebilir.

Bu kurallar, ifanın yalnız edimin yerine getirilmesi değil, hangi borcun ne ölçüde sona erdiğinin belirlenmesi anlamına da geldiğini gösterir.

İfa yeri ve zamanı öncelikle tarafların açık veya örtülü iradesiyle belirlenir.

Aksi yoksa para borçları alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde, parça borçları sözleşmenin kurulduğu sırada borç konusunun bulunduğu yerde, diğer borçlar doğdukları sırada borçlunun yerleşim yerinde ifa edilir.

İfa zamanı kararlaştırılmamış ve hukuki ilişkinin özelliğinden de anlaşılmıyorsa borç doğumu anında muaccel olur.

Sürelerin hesaplanması, tatil gününe rastlayan vade, iş saatlerinde ifa ve erken ifa gibi hükümler, sözleşmeden doğan borcun günlük işleyişini tamamlar.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde ifa isteyen tarafın, sözleşmenin özelliklerine göre daha sonra ifa hakkı yoksa kendi borcunu ifa etmiş veya ifasını önermiş olması gerekir.

Bir tarafın ifa güçsüzlüğü diğer tarafın hakkını tehlikeye düşürürse, güvence verilinceye kadar ifadan kaçınma ve uygun sürede güvence verilmezse sözleşmeden dönme imkanı doğar.

Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının zararını gidermekle yükümlüdür.

Yapma borcunda alacaklı, masrafı borçluya ait olmak üzere edimin kendisi veya başkası tarafından ifasına izin verilmesini isteyebilir; yapmama borcuna aykırılıkta zarar giderimi ve aykırı durumun kaldırılması gündeme gelir.