Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku İcap ve Kabul Konu Anlatımı

Sözleşmenin kurulması bakımından öneri ve kabul, borç ilişkisinin doğduğu anı belirleyen temel mekanizmadır.

TBK sistemi sözleşmeyi, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarına bağlar; bu açıklamalar açık olabileceği gibi örtülü de olabilir.

Öneri, karşı tarafa belirli bir sözleşmeyi kurma yönünde yöneltilen ve kabul edildiğinde sözleşmeyi kurmaya elverişli irade açıklamasıdır.

Kabul ise bu öneriye uygun irade açıklamasıdır.

Bu iki açıklama arasında konu, taraf ve temel edimler bakımından uyum bulunmadıkça sözleşme kurulmaz.

Bununla birlikte taraflar esaslı noktalarda anlaşmışlarsa, ikinci derecedeki noktalar üzerinde durmamış olmaları sözleşmenin kurulmasına engel olmaz; sonradan bu ikincil noktalar üzerinde uyuşmazlık çıkarsa hâkim, işin özelliğine bakarak boşluğu tamamlar.

Şekle ilişkin hükümler saklı olduğundan, öneri ve kabulün varlığı şekil zorunluluğunu ortadan kaldırmaz.

Önerinin bağlayıcılığı, önce süre belirlenip belirlenmediğine göre değerlendirilir.

Kabul için süre koyan kişi, bu sürenin sonuna kadar önerisiyle bağlıdır.

Süre içinde kabul kendisine ulaşmazsa artık öneriyle bağlı olmaz.

Burada önemli olan kabul açıklamasının süresi içinde karşı tarafa ulaşmasıdır; sadece kabul iradesinin iç dünyada oluşması yeterli değildir.

Süresiz öneride ise TBK hazır olanlar ve hazır olmayanlar arasında ayrım yapar.

Hazır olan kişiye, yani aynı anda doğrudan iletişim kurulabilen muhataba yapılan öneri hemen kabul edilmezse öneren bağlılıktan kurtulur.

Telefon, bilgisayar gibi doğrudan iletişim sağlayan araçlarla yapılan görüşmeler de hazır olanlar arasında kabul edilir.

Bu nedenle karşılıklı konuşmada sunulan bir sözleşme önerisi, kural olarak anlık cevap bekler.

Hazır olmayanlar arasında süre belirlenmemiş öneride bağlayıcılık daha uzun sürer.

Öneren, zamanında ve usulüne uygun gönderilmiş bir cevabın ulaşmasının beklenebileceği ana kadar bağlıdır.

Bu süre soyut ve her olaya aynı biçimde uygulanacak bir süre değildir; iletişim yolu, mesafe, işin niteliği ve olağan akış birlikte düşünülür.

Öneren, önerisinin zamanında ulaşmış olduğunu varsayabilir.

Zamanında gönderilen kabul geç ulaşırsa ve öneren bununla bağlı kalmak istemezse, durumu hemen kabul edene bildirmek zorundadır.

Bu bildirim yapılmazsa geç ulaşan kabulün yarattığı güven korunur.

Kabulün açık olması her durumda aranmaz.

Öneren, kanun veya işin özelliği ya da durumun gereği açık kabul beklemek zorunda değilse, öneri uygun bir sürede reddedilmediği takdirde sözleşme kurulmuş sayılır.

Bu düzenleme susmanın her zaman kabul olduğu anlamına gelmez; susmanın kabul sonucunu doğurması için açık kabul beklenmemesini haklı gösteren bir kanuni veya fiili bağlam gerekir.

Buna karşılık ısmarlanmamış bir şeyin gönderilmesi öneri sayılmaz; gönderilen şeyi alan kişinin onu geri gönderme veya saklama borcu da yoktur.

Bu kural, kişinin istemediği bir sözleşme ilişkisine pasif kalması sebebiyle sokulmasını engeller.

Herkese açık öneri ve bağlayıcı olmayan öneri de ayrıca ayırt edilir.

Öneren, önerisiyle bağlı olmama hakkını açıkça saklı tutarsa ya da işin özelliğinden veya durumdan bağlanma niyetinde olmadığı anlaşılırsa öneri onu bağlamaz.

Buna karşılık fiyatı gösterilerek mal sergilenmesi veya tarife, fiyat listesi ve benzerlerinin gönderilmesi, aksi açıkça ve kolaylıkla anlaşılmadıkça öneri sayılır.

Bu nedenle bir irade açıklamasının öneri olup olmadığı yalnız kullanılan kelimeyle değil, bağlanma niyetinin dışarıdan anlaşılma biçimiyle belirlenir.

İlan yoluyla ödül sözü verme de öneri ve kabul mantığına yakın duran tek taraflı bağlanma örneğidir.

Bir sonucun gerçekleşmesi karşılığında ödül vereceğini ilan eden kişi sözünü yerine getirmekle yükümlüdür.

Sonuç gerçekleşmeden cayarsa veya sonucu engellerse dürüstlük kurallarına uygun giderleri öder; fakat ödenecek giderlerin toplamı ödül değerini aşamaz.

Bu düzenleme, TBK'nın irade açıklamasını yalnız karşılıklı pazarlık bağlamında değil, güven yaratan ilanlarda da hukuki sonuçlara bağladığını gösterir.

Öneri ve kabul geri alınabilir; ancak geri alma, açıklamanın muhatap üzerindeki hukuki etkisi doğmadan önce ona ulaşmalı veya ondan önce öğrenilmelidir.

Geri alma açıklaması diğer tarafa öneriden önce veya aynı anda ulaşırsa öneri yapılmamış sayılır.

Daha sonra ulaşsa bile diğer taraf öneriyi öğrenmeden önce geri almayı öğrenmişse sonuç yine aynıdır.

Aynı mekanizma kabulün geri alınması için de uygulanır.

Hazır olmayanlar arasında kurulan sözleşmelerde hüküm anı ayrıca önem taşır.

Kabulün gönderildiği andan başlayarak sözleşme hüküm doğurur.

Açık kabulün gerekli olmadığı durumlarda ise sözleşme önerinin ulaşma anından başlayarak hüküm doğurur.

Böylece TBK, kuruluş için karşılıklı uygun iradeyi ararken, önerinin bağlayıcılığı, kabulün zamanı, susmanın etkisi ve geri alma ihtimalini ayrı ayrı düzenleyerek güven ile irade serbestisi arasında denge kurar.

Önerinin bağlayıcı olup olmadığı her zaman muhatabın cevabı için tanınan süreyle birlikte düşünülmelidir.

Hazırlar arasında süre verilmeden yapılan öneri hemen kabul edilmezse öneren bağlılıktan kurtulur.