Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Hizmet Sözleşmesi Konu Anlatımı

Hizmet sözleşmesi, işgörme sözleşmeleri içinde bağımlılık unsuruyla öne çıkar.

Türk Borçlar Kanunu bu sözleşmeyi, işçinin işverene bağımlı olarak belirli veya belirli olmayan süreyle işgörmeyi, işverenin de ona zamana veya yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşme olarak tanımlar.

Kısmi süreli olarak düzenli biçimde hizmet görme de hizmet sözleşmesi sayılır.

Çıraklık sözleşmesine genel hizmet hükümleri kıyas yoluyla uygulanır; özel kanun hükümleri saklıdır.

Bu tanımda üç unsur birlikte görünür: işçinin iş görmesi, işverenin ücret ödemesi ve işçinin işverene bağımlı biçimde çalışması.

Hizmet sözleşmesi, kanunda aksine hüküm olmadıkça özel şekle bağlı değildir.

Hatta bir kimse, durumun gereklerine göre ancak ücret karşılığında yapılabilecek bir işi belli zaman için görür ve bu iş işveren tarafından kabul edilirse, taraflar arasında hizmet sözleşmesi kurulmuş sayılır.

Geçersizliği sonradan anlaşılan hizmet sözleşmesi de hizmet ilişkisi ortadan kaldırılıncaya kadar geçerli bir hizmet sözleşmesinin hüküm ve sonuçlarını doğurur.

Bu düzenleme, fiilen kurulan çalışma ilişkisinde işçinin korunmasını ve emeğin karşılıksız kalmamasını sağlar.

İşçinin ilk borcu, sözleşmeden veya durumun gereğinden aksi anlaşılmadıkça işi bizzat yapmaktır.

Bu kişisel ifa borcu, hizmet sözleşmesindeki güven ve bağımlılık ilişkisiyle bağlantılıdır.

İşçi ayrıca işi özenle yapmalı ve işverenin haklı menfaatini sadakatle korumalıdır.

İşverene ait makineleri, araçları, gereçleri, teknik sistemleri, tesisleri ve taşıtları usulüne uygun kullanmalı, iş için teslim edilen malzemeye özen göstermelidir.

Hizmet ilişkisi devam ederken sadakat borcuna aykırı biçimde ücret karşılığı üçüncü kişiye hizmet veremez ve özellikle kendi işvereniyle rekabete girişemez.

İş sırasında öğrendiği üretim ve iş sırlarını kendi yararına kullanamaz veya açıklayamaz; işverenin haklı menfaatinin gerektirdiği ölçüde sır saklama borcu ilişki sona erdikten sonra da sürebilir.

İşçinin teslim ve hesap verme borcu da hizmetin sonuçlarına ilişkindir.

Üstlendiği işin görülmesi sırasında üçüncü kişiden işveren için aldığı şeyleri, özellikle paraları derhâl işverene teslim etmeli ve bunlar hakkında hesap vermelidir.

Hizmetin ifası nedeniyle elde ettiği şeyleri de teslim eder.

Fazla çalışma, normal çalışma süresinin üzerinde ve işçinin rızasıyla yapılan çalışmadır; ancak zorunluluk doğar, işçi bunu yapabilecek durumda olur ve kaçınması dürüstlük kurallarına aykırı düşerse, karşılığı verilmek koşuluyla fazla çalışmayı yerine getirmekle yükümlüdür.

İşverenin işin görülmesi ve işyerindeki davranışlara ilişkin genel düzenleme ve özel talimatlarına, dürüstlük kurallarının gerektirdiği ölçüde uyulmalıdır.

İşçi kusuruyla işverene verdiği her türlü zarardan sorumludur; sorumluluk belirlenirken işin tehlikeli olup olmadığı, uzmanlık ve eğitim gerektirip gerektirmediği, işçinin bilinen veya bilinmesi gereken yetenekleri dikkate alınır.

İşverenin temel borcu ücret ödemektir.

Ücret sözleşmede veya toplu iş sözleşmesinde belirlenmişse buna göre, hüküm yoksa asgari ücretten az olmamak üzere emsal ücrete göre ödenir.

Fazla çalışma için normal çalışma ücretinin en az yüzde elli fazlası ödenir; işçinin rızasıyla bunun yerine uygun zamanda fazla çalışmayla orantılı izin verilebilir.

Ücret kural olarak her ayın sonunda ödenir; daha kısa ödeme süreleri kararlaştırılabilir.

İşveren, zorunlu ihtiyacı ortaya çıkan işçiye hakkaniyet gereği ödeyebilecek durumdaysa hizmetiyle orantılı avans vermekle yükümlüdür.

Ücretin korunması kapsamında işveren, işçiden olan alacağıyla ücret borcunu işçinin rızası olmadan takas edemez; kasten sebep olunan ve yargı kararıyla sabit zararlar bakımından haczedilebilir kısım saklıdır.

İşveren, işin görülmesi için gerekli araç ve malzemeyi sağlamakla yükümlüdür; aksine anlaşma veya yerel âdet yoksa bu borç işverene aittir.

İşin gerektirdiği her türlü harcama ile işçiyi işyeri dışında çalıştırdığında geçimi için zorunlu harcamaları da öder.

Zorunlu harcamaların işçi tarafından karşılanmasına ilişkin anlaşmalar geçersizdir.

İşveren ayrıca işçinin kişiliğini korumalı, ona saygı göstermeli ve işyerinde dürüstlük ilkelerine uygun bir düzen sağlamalıdır.

Psikolojik ve cinsel tacizi önlemek, iş sağlığı ve güvenliği için gerekli önlemleri almak ve araç gereçleri noksansız bulundurmak bu borcun parçasıdır.

İşçiye ait kişisel veriler de ancak işe yatkınlıkla ilgili veya sözleşmenin ifası için zorunlu olduğu ölçüde kullanılabilir.

Hizmet sözleşmesinde işçi aleyhine tek taraflı ceza koşulu geçersizdir.

İşçinin işverenden alacağına ilişkin ibra sözleşmesinin yazılı olması, sona ermeden başlayarak en az bir ay geçmesi, alacağın tür ve miktarının açıkça belirtilmesi ve ödemenin noksansız, banka aracılığıyla yapılması gerekir; aksi hâlde ibra kesin hükümsüzdür.

İşveren hafta tatili, iş arama izni ve yıllık izin yükümlülüklerini de yerine getirir.

En az bir yıl çalışmış işçiye yıllık ücretli izin verilir; işçi hizmet ilişkisi sürerken yıllık izin hakkından para veya başka menfaat karşılığında feragat edemez.

İşveren, işçinin isteği üzerine işin türü ve süresini içeren hizmet belgesi vermek zorundadır.

Sona erme bakımından belirli ve belirsiz süre ayrımı önemlidir.

Belirli süreli hizmet sözleşmesi, aksi kararlaştırılmadıkça fesih bildirimi gerekmeksizin sürenin bitiminde sona erer; süreden sonra örtülü olarak sürdürülürse belirsiz süreliye dönüşür, ancak esaslı sebep varsa üst üste belirli süreli sözleşme kurulabilir.

Belirsiz süreli sözleşmede taraflar fesih sürelerine uyarak feshedebilir.