Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Muvazaa Konu Anlatımı

Muvazaa TBK'da geniş bir teori dersi gibi değil, sözleşmenin yorumlanması ve muvazaalı işlemler başlığı altında özlü bir ilkeyle düzenlenir.

Bir sözleşmenin türü ve içeriği belirlenirken, tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaz; gerçek ve ortak iradeleri esas alınır.

Bu cümle, görünüşe bağlanan kelimeler ile hukuki sonuca yönelen ortak irade arasındaki ayrımı kurar.

Tarafların metinde kullandığı adlandırma, sözleşmenin hukuki niteliğini tek başına belirlemez.

Önemli olan, iki tarafın gerçekten hangi borç ilişkisini kurmak istediği, hangi edimleri amaçladığı ve dışa yansıyan açıklamanın bu ortak iradeyi ne ölçüde yansıttığıdır.

Muvazaada taraflar dış dünyaya bir görünüş sunar, fakat bu görünüş onların gerçek ve ortak amaçlarıyla örtüşmez.

TBK'nın düzenlemesi, böyle bir durumda hakimin yalnız görünen kelimelere bağlı kalmamasını ister.

Örneğin taraflar kullandıkları kelimelerle bir sözleşmeyi başka bir tür gibi göstermiş olabilir veya sözleşmenin içeriğini gerçek amaçtan farklı ifade etmiş olabilir.

Kanunun tercih ettiği ölçüt, bu görünüşün arkasındaki ortak iradedir.

Bu nedenle muvazaa, tek taraflı zihinsel çekinceyle karıştırılmamalıdır.

TBK'nın aradığı şey, tarafların gerçek ve ortak iradesidir; yalnız bir tarafın iç dünyasında sakladığı düşünce, karşı tarafla ortaklaşmadıkça bu çerçevede aynı sonucu doğurmaz.

Muvazaanın sözleşme yorumu ile bağlantısı da buradadır.

Yorumda da tarafların kullandığı kelimeler, hukuki nitelendirmeyi belirlemek için başlangıç noktası olabilir; fakat nihai ölçüt, sözleşmenin gerçek içeriğidir.

Taraflar yanlışlıkla uygun olmayan kelimeler kullanmışlarsa, bu yanlış kelime seçimi sözleşmeyi onların istemedikleri başka bir sözleşmeye dönüştürmez.

Taraflar gerçek amaçlarını gizlemek için bilinçli olarak farklı sözcükler kullanmışlarsa, görünüşteki açıklama yine gerçek ortak iradenin önüne geçmez.

Böylece TBK, sözleşmenin adını değil taraf iradelerinin içeriğini esas alan bir yaklaşım benimser.

Muvazaa, şekil kurallarıyla birlikte düşünüldüğünde daha dikkatli ele alınır.

TBK şekil serbestisini kabul etmekle birlikte kanunda öngörülen şekli kural olarak geçerlilik şekli sayar.

Gerçek ve ortak iradenin araştırılması, kanunun aradığı geçerlilik şeklini gereksiz hale getirmez.

Tarafların görünürde kullandıkları sözcüklerin aşılması mümkündür; fakat geçerli bir hukuki sonuç doğması için gerçek iradenin tabi olduğu şekil ve içerik sınırları da korunur.

Bu nedenle muvazaa değerlendirmesi, yalnız psikolojik niyeti değil, bu niyetin hukuk düzeninde sonuç doğurabilecek biçimde kurulup kurulmadığını da içerir.

Muvazaalı işlem bakımından üçüncü kişi güveni ayrıca önemlidir.

TBK, borçlunun yazılı bir borç tanımasına güvenerek alacağı kazanmış olan üçüncü kişiye karşı işlemin muvazaalı olduğu savunmasını ileri süremeyeceğini belirtir.

Bu düzenleme, muvazaanın taraflar arasında ileri sürülebilir olmasının her durumda üçüncü kişilere karşı aynı şekilde sonuç doğurmadığını gösterir.

Yazılı borç tanıması, borcun sebebini içermese bile geçerli sayılan bir hukuki açıklamadır.

Böyle bir yazılı tanımaya güvenerek alacağı kazanan üçüncü kişi, borçlunun sonradan görünüşteki işlem gerçek değildi savunmasıyla karşılaşmaz.

Kanun burada görünüşe güvenen üçüncü kişinin işlem güvenini, borçlunun muvazaa savunmasına üstün tutar.

Bu sınır, muvazaanın mutlak ve her durumda herkese karşı aynı biçimde işleyen bir savunma gibi düşünülmemesi gerektiğini gösterir.

Muvazaanın TBK'daki yeri, sözleşme özgürlüğü ve kesin hükümsüzlük kurallarıyla birlikte okunmalıdır.

Taraflar kanunun sınırları içinde sözleşmenin içeriğini özgürce belirleyebilir; fakat emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkansız sözleşmeler kesin hükümsüzdür.

Muvazaada sorun çoğu zaman tarafların hangi içeriği gerçekten belirlediğidir.

Eğer görünürdeki işlem gerçek ortak iradeyi yansıtmıyorsa, hukuki değerlendirme görünüşteki adlandırmaya değil saklanan veya yanlış ifade edilen ortak iradeye yönelir.

Fakat gerçek iradenin kendisi de kanuni sınırları aşarsa, artık mesele yalnız muvazaa değil, içerik bakımından hükümsüzlük sorunu olur.

TBK'nın kısa düzenlemesi bu nedenle uygulamada güçlü bir ayırt edici ölçüt verir: önce tarafların gerçek ve ortak iradesi aranır; sonra bu iradenin hukuken geçerli bir borç ilişkisi kurmaya elverişli olup olmadığı değerlendirilir.

Muvazaa dersinin merkezi sonucu budur: sözleşme metnindeki başlık, seçilen kelime veya dışarıya verilen görünüm tek başına belirleyici değildir; hukuk düzeni, tarafların birlikte ve gerçekten neyi amaçladığını esas alır.

Ancak bu araştırma, yazılı borç tanımasına güvenerek alacağı kazanan üçüncü kişinin korunması gibi kanuni sınırlarla çevrilidir.

Muvazaalı görünüm, borç ilişkisinin tarafları bakımından özellikle ispat ve yorum sorunları doğurur.

TBK metni bu sorunları ayrıntılı delil kurallarıyla değil, nitelendirme ölçütüyle çözer: kullanılan söz, başlık veya dış şekil, gerçek ve ortak iradeyi örttüğü ölçüde belirleyici olmaktan çıkar.