Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Takas Konu Anlatımı

Takas, borçların sona ermesi alanında karşılıklı borçluluğu pratik biçimde tasfiye eden bir kurumdur.

İki kişi aynı anda birbirine borçluysa, taraflardan birinin diğerine ödeme yapması ve sonra kendi alacağını ayrıca istemesi yerine, borçlar birbirini belirli ölçüde karşılayabilir.

Kanunun kurduğu temel yapı şudur: iki kişi karşılıklı olarak bir miktar para veya özdeş diğer edimleri birbirine borçlu olur ve her iki borç da muaccel hâle gelirse, her biri alacağını kendi borcuyla takas edebilir.

Böylece takas, alacaklı ve borçlu sıfatlarının iki tarafta karşılıklı biçimde bulunduğu durumlarda işler.

Takasta edimlerin aynı türden olması önemlidir.

Para borcu para borcuyla, özdeş edimler de yine özdeş edimlerle karşılaştırılabilir.

Bunun sebebi, takas sonucunda borçların daha az olan borç tutarınca sona ermesidir.

Farklı nitelikteki edimler arasında bu mekanizma aynı yalınlıkla çalışmaz; çünkü hangi edimin hangi ölçüde diğerini karşıladığı belirlenemez.

Muacceliyet de ikinci temel koşuldur.

Tarafların alacakları istenebilir hâle gelmeden takas kurumu normal şekilde devreye girmez.

Kanun, alacaklardan birinin çekişmeli olmasını ise takasa engel saymaz.

Bu, alacağın varlığı tartışmalı olsa bile takas iradesinin ileri sürülebileceğini gösterir; çekişme takas iddiasının değerlendirilmesini gerektirir, fakat kurumu baştan kapatmaz.

Zamanaşımı bakımından özel bir denge vardır.

Zamanaşımına uğramış bir alacak kural olarak dava yoluyla zorlanamayacak hâle gelmiş olabilir; fakat bu alacak, takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamışsa sonradan takas ileri sürülebilir.

Burada kanun, takas imkanının doğduğu anda mevcut olan dengeyi korur.

Alacaklı o anda karşılıklı borçları takas edebilecek durumdaysa, zamanaşımının daha sonra gerçekleşmesi bu imkanı tamamen ortadan kaldırmaz.

Böylece takas, muacceliyet ve zamanaşımı anlarının doğru birlikte okunmasını gerektirir.

Takasın gerçekleşmesi için borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesi gerekir.

Kurum kendiliğinden borçları silmez.

Bildirim yapıldığında her iki borç, takas edilebilecekleri anda daha az olan borç tutarınca sona erer.

Bu ifade iki sonucu birlikte anlatır.

Birincisi, sona erme etkisi bildirimle ortaya çıkar.

İkincisi, borçların tamamen yok olması zorunlu değildir; küçük borç büyük borcu karşıladığı ölçüde sona erer, büyük borcun kalan kısmı devam eder.

Bu nedenle takas, borcu ortadan kaldırma gücünü karşılıklı alacakların miktarıyla sınırlı kullanır.

Kefalet ilişkisinde takas, kefili de koruyan bir etki doğurur.

Asıl borçlunun takası ileri sürme hakkı bulunduğu sürece kefil, alacaklıya ifada bulunmaktan kaçınabilir.

Bu kural, kefilin asıl borçlunun sahip olduğu takas imkanından yararlanmasını sağlar.

Alacaklı, asıl borçluya karşı takasla etkisizleşebilecek bir talebi kefile yönelttiğinde, kefil bu durumu ödeme yapmamak için kullanabilir.

Böylece takas hakkının ekonomik sonucu, sadece asıl borçlu ile alacaklı arasında kalmaz; kefaletin bağlı niteliğine uygun biçimde kefilin durumunu da etkiler.

Üçüncü kişi yararına sözleşmede kanun farklı bir sınır çizer.

Bir edim üçüncü kişi lehine üstlenilmişse, borçlanan taraf bu edimi, sözleşmenin karşı tarafındaki kendi alacağıyla mahsup ederek etkisizleştiremez.

Burada borç, üçüncü kişi yararına kurulmuştur; borçlanan kişinin sözleşmenin diğer tarafına karşı sahip olduğu alacak, üçüncü kişinin yararına doğan edimi ortadan kaldırmak için kullanılamaz.

Kanun, üçüncü kişinin yararını, taraflar arasındaki ayrı alacak ilişkisinin takas etkisine karşı korur.

İflas hâlinde takasın muacceliyet kuralı gevşer.

Borçlunun iflası hâlinde alacaklılar, alacakları muaccel olmasa bile müflise olan borçlarıyla takas yapabilir.

Bu düzenleme, iflas ortamında karşılıklı borç ilişkilerinin tasfiyesini kolaylaştırır.

Buna karşılık bazı alacaklarda alacaklının rızası olmadan takas yapılamaz.

Tevdi edilmiş eşyanın geri verilmesine veya bedeline ilişkin alacaklar, haksız olarak alınmış ya da aldatma sonucu alıkonulmuş eşyanın geri verilmesine veya bedeline ilişkin alacaklar, nafaka ve işçi ücreti gibi borçlu ve ailesinin bakımı için zorunlu olup doğrudan alacaklıya verilmesi gereken alacaklar bu gruptadır.

Bu sınırlama, alacağın özel niteliğinin takas kolaylığına üstün tutulduğu durumları gösterir.

Takasın sonuç anı da ayrıca önem taşır.

Bildirim yapıldığında borçlar, bildirimin ulaştığı anda keyfi olarak değil, takas edilebilecekleri anda daha az tutar kadar sona ermiş sayılır.

Bu ifade, takasın geçmişte koşulların oluştuğu zamana bağlanan etkisini açıklar.

Borçlardan biri daha büyükse alacak ilişkisi tamamen temizlenmez; sadece karşılıklı örtüşen bölüm ortadan kalkar.

Bu nedenle takas hesabında hangi borcun hangi anda muaccel olduğu, zamanaşımı engelinin ne zaman doğduğu ve bildirimin hangi alacaklara yöneldiği birlikte değerlendirilir.

Cari hesapla ilgili ticari özel teamüllerin saklı tutulması, takasın genel borçlar hukuku kuralı olmakla birlikte bazı ilişki türlerinde farklı işleyebileceğini gösterir.

Bu saklı tutma, takas hükümlerinin ticari cari hesap uygulamalarını yok saymadığını anlatır.

Genel kural, karşılıklı ve aynı türden muaccel borçların bildirimle sona ermesidir; fakat cari hesap ilişkilerinde özel teamül varsa sonuç bu özel yapı içinde değerlendirilir.