Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku İfa İmkânsızlığı Konu Anlatımı

İfa imkânsızlığı, borcun sona erme hâlleri içinde yer alır ve borç ilişkisinin normal sona erme yolu olan ifadan farklı bir noktaya işaret eder.

Borç, ifa ile sona erebildiği gibi ibra, yenileme, alacaklı ve borçlu sıfatlarının birleşmesi gibi başka sebeplerle de sona erebilir.

İfa imkânsızlığı bu sistemde, borçludan beklenen edimin artık gerçekleştirilemediği ve bu sonucun borçluya yüklenemediği durumda devreye girer.

Bu nedenle ilk ayrım, sözleşmenin baştan imkânsız bir konuya sahip olması ile sonradan imkânsızlaşma arasındadır.

Kanuna göre konusu imkânsız olan sözleşme kesin hükümsüzdür; buna karşılık ifa imkânsızlığı başlığı altında düzenlenen durum, geçerli bir borcun sonradan ifa edilemez hâle gelmesini ele alır.

Geçerli kurulmuş bir satışta satıcının devretmeyi üstlendiği belirli edimin artık yerine getirilememesi, bu mantığı göstermek için elverişli bir örnektir: Tartışma sözleşmenin hiç doğup doğmadığından değil, doğmuş borcun sonradan nasıl sona ereceğinden başlar.

Tam ifa imkânsızlığında temel sonuç, borcun sona ermesidir; fakat bu sonuç ancak imkânsızlığın borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebepten kaynaklanması hâlinde doğar.

Kanunun genel borca aykırılık hükmü, borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde borçlunun kusursuzluğunu ispat etmedikçe zararı gidermekle yükümlü olacağını kabul eder.

Bu genel çerçeve, imkânsızlık bakımından da önemlidir: Borçlunun sorumlu olduğu bir engel varsa mesele borcun kendiliğinden sona ermesi olarak değil, borca aykırılığın sonuçları olarak değerlendirilir.

Buna karşılık borçluya yüklenemeyen bir sebeple edim objektif olarak yerine getirilemez hâle gelmişse artık alacaklı aynen ifayı isteyemez; borç sona erdiği için asıl edim talebi ortadan kalkar.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde imkânsızlığın etkisi iki taraflı denge üzerinden işler.

Bir taraf borçtan kurtuluyorsa, karşı tarafın edimiyle ilgili sonuç da açıklığa kavuşturulmalıdır.

Kanun bu durumda imkânsızlık nedeniyle borçtan kurtulan borçlunun, karşı taraftan daha önce aldığı edimi sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri vereceğini belirtir.

Henüz kendisine ifa edilmemiş edimi isteme hakkı da kaybolur.

Böylece borçlu hem kendi ediminden kurtulup hem de karşı edimi elde tutan veya talep eden kişi hâline gelemez.

Satış sözleşmesi üzerinden düşünülürse satıcı teslim borcundan, kendisine yüklenemeyen bir imkânsızlık nedeniyle kurtulmuşsa, önceden aldığı satış bedelini koruması kural olarak mümkün değildir; alıcı henüz ödeme yapmamışsa satıcı ödeme talebini sürdüremez.

Ancak kanun veya sözleşme, borcun ifasından önce doğan hasarı alacaklıya yüklemişse bu genel sonuç uygulanmaz; bu istisna, hasarın kime ait olduğuna ilişkin özel düzenleme veya sözleşme kaydının imkânsızlık rejimini etkileyebileceğini gösterir.

Borçlunun imkânsızlık meydana geldikten sonra tamamen pasif kalması da sonuçsuz değildir.

Borç sona erse bile borçlu, ifanın imkânsızlaştığını alacaklıya gecikmeden bildirmeli ve zararın artmaması için gerekli önlemleri almalıdır.

Bu yükümlülük, borcun sona ermesinden bağımsız bir özen ve bildirim yükü gibi çalışır.

Bildirim yapılmazsa veya zararın büyümesini önleyecek tedbirler alınmazsa, borçlu bu ihmalden doğan zararları gidermekle yükümlü olur.

Bu nokta özellikle temerrüt ve borca aykırılık hükümleriyle birlikte düşünülmelidir.

Temerrütte borç hâlâ ifa edilebilir olduğu için alacaklı, uygun süre verme, ifa ve gecikme tazminatı isteme, belirli koşullarda ifadan vazgeçme veya sözleşmeden dönme gibi sonuçlarla karşılaşır.

İmkânsızlıkta ise edim artık yapılamaz hâle geldiği için merkezde süre vermek değil, borcun sona ermesi ve alınanların geri verilmesi vardır.

Kısmi ifa imkânsızlığı, edimin tamamının değil yalnız bir bölümünün yerine getirilemez hâle gelmesidir.

Kanun burada daha ölçülü bir sonuç kabul eder: Borçlu, sadece imkânsızlaşan kısım bakımından borçtan kurtulur.

Ancak bu kural mutlak değildir.

Eğer kısmi imkânsızlık baştan öngörülseydi tarafların böyle bir sözleşmeyi kurmayacakları açıkça anlaşılıyorsa, borcun tamamı sona erer.

Bu ölçüt, sözleşmenin ekonomik ve hukuki bütünlüğünü korur.

Örneğin tarafların gözünde edimin parçaları birbirinden bağımsız bir değer taşımıyorsa, yalnız kalan kısmın ifası sözleşmenin amacını karşılamayabilir; bu durumda kısmi ifa ile yetinmek yerine tam sona erme sonucu gündeme gelir.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde kısmi imkânsızlık daha ayrıntılı bir denge gerektirir.

Bir tarafın borcu kısmen imkânsızlaşmış ve alacaklı kısmi ifaya razı olmuşsa, karşı edim de aynı oranda ifa edilir.

Bu, karşılıklı edimler arasındaki denklik düşüncesinin sonucudur.

Alacaklı kısmi ifayı kabul etmiyorsa veya karşı edim niteliği gereği bölünemiyorsa, kanun tam imkânsızlık hükümlerine dönülmesini öngörür.

Burada alacaklının iradesi tek başına sınırsız değildir; kısmi ifaya rıza gösterirse karşı edimin oranlanmasına katlanır, rıza göstermezse veya karşı edim bölünemiyorsa ilişki tam imkânsızlık mantığıyla çözülür.

Bölünemeyen borçlara ilişkin genel kuralda borçlunun edimi alacaklıların tamamına birden ifa etmesi gerekebildiği gibi, imkânsızlıkta da edimin bölünebilir olup olmadığı sonucun belirlenmesinde belirleyici hâle gelir.

Aşırı ifa güçlüğü, ifa imkânsızlığıyla aynı başlık altında yer alsa da ondan farklıdır.

İmkânsızlıkta edim yapılamaz hâle gelir; aşırı ifa güçlüğünde edim yapılabilir kalır, fakat sözleşmenin kurulmasından sonra ortaya çıkan olağanüstü durum, sözleşme kurulurken mevcut olguları borçlu aleyhine dürüstlük kuralına aykırı düşecek ölçüde değiştirir.

Bu kurumun uygulanabilmesi için durumun taraflarca öngörülmemiş ve öngörülmesinin de beklenmemiş olması, borçludan kaynaklanmaması ve borçlunun borcunu henüz ifa etmemiş ya da ifa etmişse aşırı güçlükten doğan haklarını saklı tutmuş olması gerekir.

Sonuç da doğrudan borcun sona ermesi değildir.

Borçlu önce hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir; uyarlama mümkün değilse sözleşmeden dönme hakkı doğar.

Sürekli edimli sözleşmelerde ise kural olarak dönme yerine fesih kullanılır.