Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Şekil Konu Anlatımı

Sözleşmelerin şekli, irade açıklamasının hangi dış kalıp içinde hukuk düzenince sonuç doğuracağını gösterir.

TBK'nın başlangıç noktası şekil serbestisidir.

Kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşmelerin geçerliliği hiçbir şekle bağlı değildir.

Bu kural, tarafların borç ilişkisini sözlü, yazılı, açık veya örtülü irade açıklamalarıyla kurabilmesini sağlar.

Fakat şekil serbestisi mutlak değildir.

Kanun belirli bir sözleşme veya hukuki işlem için şekil öngörmüşse, TBK bu şekli kural olarak geçerlilik şekli sayar.

Böyle bir durumda şekle uyulmadan kurulan sözleşme hüküm doğurmaz.

Bu sonuç, şeklin sadece ispat kolaylığı değil, doğrudan geçerlilik şartı olduğunu gösterir.

Yazılı şekil TBK'da özel olarak düzenlenmiştir.

Kanun bir sözleşme için yazılı şekil arıyorsa, o sözleşmede yapılacak değişiklikler de aynı yazılı biçim içinde kurulmalıdır.

Bu devamlılık kuralı, şekle bağlı bir sözleşmenin sonradan şekilsiz değişikliklerle zayıflatılmasını önler.

Ancak sözleşme metniyle çelişmeyen tamamlayıcı yan hükümler bu kuralın dışındadır.

Örneğin sözleşmenin özünü değiştirmeyen ve yazılı metne aykırı olmayan tamamlayıcı ayrıntılar, yazılı şekil zorunluluğuna aynı sertlikte bağlanmaz.

TBK bu kuralın yazılı şekil dışındaki geçerlilik şekilleri hakkında da uygulanacağını belirterek, şekil sistemini yalnız yazılı sözleşmelerle sınırlamaz.

Yazılı şeklin ana unsuru imzadır.

Yazılı şekilde yapılması gereken sözleşmelerde borç altına girenlerin imzalarının bulunması zorunludur.

Burada imza, kişinin borç altına girme iradesinin metinle bağını kurar.

Kanunda aksi öngörülmedikçe imzalı mektup, asılları borç altına girenlerce imzalanmış telgraf, teyit edilmiş olmaları kaydıyla faks veya benzeri iletişim araçları ve güvenli elektronik imza ile gönderilip saklanabilen metinler de yazılı şekil yerine geçebilir.

Bu düzenleme, yazılı şeklin yalnız klasik kağıt metinden ibaret olmadığını, ancak borç altına girenin iradesini güvenilir biçimde belirlemeye elverişli bir kayıt gerektirdiğini gösterir.

İmzanın kural olarak borç altına girenin el yazısıyla atılması gerekir.

Güvenli elektronik imza, el yazısıyla atılmış imzanın bütün hukuki sonuçlarını doğurur.

El yazısı dışında araçla imza atılması ise ancak örf ve adetçe kabul edilen durumlarda ve özellikle çok sayıda çıkarılan kıymetli evrakın imzalanmasında yeterli sayılır.

Görme engellilerin talepleri halinde imzalarında şahit aranır; aksi halde el yazısıyla imza atmaları yeterlidir.

İmza atamayanlar bakımından da TBK özel bir çözüm getirir: usulüne göre onaylanmış olmak koşuluyla parmak izi, el ile yapılmış işaret veya mühür imza yerine kullanılabilir.

Kambiyo senetlerine ilişkin özel hükümler ayrıca saklıdır.

Şekil yalnız kanundan doğmaz; taraflar da iradi şekil kararlaştırabilir.

Kanunda şekle bağlanmamış bir sözleşmenin taraflarca belirli bir biçimde yapılması öngörülmüşse, belirlenen biçime uyulmadan yapılan sözleşme tarafları bağlamaz.

Bu kural, taraf iradesinin şekle kurucu anlam verebileceğini gösterir.

Herhangi bir ayrıntılı belirleme yapılmadan sadece yazılı şekil kararlaştırılmışsa, yasal yazılı şekle ilişkin hükümler uygulanır.

Bu nedenle tarafların şekil şartı koyması sıradan bir düzenleme değildir; sözleşmenin bağlayıcılığını doğrudan etkiler.

Şekil hükümleri önsözleşmede de belirleyicidir.

Bir sözleşmenin ileride kurulmasına ilişkin sözleşmeler geçerlidir; ancak kanunlarda öngörülen istisnalar dışında önsözleşmenin geçerliliği, ileride kurulacak sözleşmenin şekline bağlıdır.

Bu kural, asıl sözleşme için aranan koruyucu biçimin hazırlık aşamasında aşılmasını önler.

İbra sözleşmesinde ise TBK farklı bir tercih yapar: borcu doğuran işlem kanunen veya taraflarca belli bir şekle bağlı tutulmuş olsa bile borç, tarafların şekle bağlı olmadan yapacakları ibra sözleşmesiyle tamamen veya kısmen ortadan kaldırılabilir.

Bu örnek, şekil kurallarının her kurumda aynı yönde işlemediğini, kanunun her borç ilişkisi için özel sonuçlar belirleyebildiğini gösterir.

Şekil hükümlerinin borç tanıması, alacağın devri, sözleşmenin devri ve çeşitli özel borç ilişkilerinde de etkileri görülür.

TBK borç tanımasını sebep içermese bile geçerli sayarken, alacağın devrinin geçerliliğini yazılı şekle bağlar; sözleşmenin devrinde ise devredilen sözleşmenin şekli izlenir.

Taşınmaz satışı resmi şekilde, taşınmaz satış vaadi, geri alım ve alım sözleşmeleri resmi şekilde, önalım sözleşmesi ise yazılı şekilde yapılmadıkça geçerli olmaz.

Taşınmaz simsarlığı, yayım sözleşmesi, bazı bağışlama vaatleri, kefalet, ömür boyu gelir ve ölünceye kadar bakma gibi alanlarda da TBK özel şekil kuralları getirir.

Bu örneklerin ortak anlamı şudur: genel kural serbestliktir, fakat kanun şekil aradığında irade açıklamasının içeriği kadar o iradenin dışa vurulma biçimi de geçerlilik değerlendirmesinin parçası olur.

Şeklin kapsamı belirlenirken yalnız imzanın varlığına değil, kanunun hangi işlem için hangi dışa vurma biçimini aradığına bakılır.

Yazılı şekil, taraf iradesinin metinle ortaya konmasını ve imzayla bağlanmasını gerektirirken; resmi şekil, yetkili makam önünde yapılan işlem düzenine bağlanır.

Güvenli elektronik imzanın el yazısıyla atılmış imzanın sonuçlarını doğurması, yazılı şeklin teknolojik araçlarla da karşılanabileceğini gösterir.