Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Borcun Üstlenilmesi Konu Anlatımı

Borcun üstlenilmesi, borç ilişkisinde alacaklı tarafı değil, borçlu tarafı ilgilendiren bir değişiklik mekanizmasıdır.

Alacak devrinde alacağı talep edecek kişi değişirken, borcun üstlenilmesinde borcun yükünü taşıyacak kişi değişir.

Bu kurumun merkezinde alacaklının korunması yer alır; çünkü alacaklı borcun kimin tarafından ifa edileceğiyle doğrudan ilgilidir.

Bu yüzden borcun gerçek anlamda alacaklıya karşı üstlenilmesi, yalnız borçlu ile üçüncü kişi arasındaki anlaşmayla tamamlanmaz.

Borçlunun borçtan kurtulması için alacaklının da yeni borçlu ile dış üstlenme ilişkisine girmesi gerekir.

İç üstlenme sözleşmesi, borçlu ile borcu üstlenmek isteyen kişi arasında kurulur.

Bu sözleşmede üstlenen, borcu bizzat ifa ederek veya alacaklının rızasıyla borcu kendi üzerine alarak borçluyu borçtan kurtarma yükümlülüğü altına girer.

İç üstlenme, alacaklı bakımından doğrudan borçlu değişikliği yaratmaz; alacaklı hâlâ eski borçluya başvurabilir.

Bu nedenle iç üstlenmenin asıl etkisi, borçlu ile üstlenen arasındaki iç ilişkidedir.

Borçlu, kendi borçlarını yerine getirmedikçe üstlenenden yükümlülüğünü yerine getirmesini isteyemez.

Buna karşılık borçlu henüz borçtan kurtarılmamışsa, üstlenenden güvence isteme imkânına sahiptir.

Böylece iç ilişki, dışarıya karşı borcu değiştirmeden borçluyu üstlenen karşısında koruyan bir hazırlık aşaması işlevi görür.

Dış üstlenme sözleşmesi ise borçlu değişikliğini alacaklıya karşı doğuran asıl işlemdir.

Borçlunun yerine yenisinin geçmesi ve eski borçlunun borçtan kurtulması, borcu üstlenen ile alacaklı arasında yapılacak sözleşmeyle olur.

İç üstlenmenin alacaklıya bildirilmesi, üstlenen tarafından veya onun izniyle borçlu tarafından yapılmışsa dış üstlenme için öneri anlamına gelir.

Alacaklı bu öneriyi açıkça kabul edebilir; fakat kabul her zaman açık sözlerle yapılmak zorunda değildir.

Alacaklı çekince koymadan üstlenenin ifasını kabul eder ya da onun borçlu sıfatıyla yaptığı bir işleme rıza gösterirse, borcun üstlenilmesini kabul etmiş sayılır.

Bu örtülü kabul düzeni, alacaklının davranışlarından yeni borçluyu benimseyip benimsemediğinin anlaşılmasına dayanır.

Üstlenme önerisinin bağlayıcılığı da alacaklının karar alanını koruyacak biçimde düzenlenmiştir.

Alacaklı öneriyi her zaman kabul edebilir; ancak üstlenen veya önceki borçlu kabul için süre koyabilir.

Bu süre içinde alacaklı susarsa öneri reddedilmiş sayılır.

Ayrıca alacaklının kabulünden önce yeni bir iç üstlenme yapılır ve bu ikinci üstlenme alacaklıya önerilirse, ilk öneriyi yapan kişi artık önerisiyle bağlı kalmaz.

Böylece aynı borç için peş peşe yapılan üstlenme girişimlerinde kimin alacaklıya karşı yeni borçlu olacağı belirsiz bırakılmaz.

Borçlu değişikliğinin en önemli sonucu, bağlı hakların ve güvencelerin durumudur.

Borçlu değişse bile alacaklının, borçlunun kişiliğine özgü olmayan bağlı hakları kural olarak saklı kalır.

Ancak bu koruma, üçüncü kişinin verdiği rehin ve kefalet bakımından sınırsız değildir.

Bir üçüncü kişi borcun güvencesi olarak rehin vermişse veya bir kefil varsa, bunların sorumluluğu borcun üstlenilmesine yazılı rıza göstermeleri hâlinde devam eder.

Yazılı rıza aranması anlamlıdır; çünkü borçlunun kişiliği kefil veya güvence veren kişi açısından önem taşıyabilir.

Yeni borçluya güvenmek istemeyen kefilin veya üçüncü kişinin sorumluluğunun kendiliğinden sürmesi adil görülmemiştir.

Yeni borçlu, üstlendiği borca ilişkin savunmaları ileri sürebilir.

Borcun doğmamış olması, sona ermesi veya muaccel olmaması gibi borcun kendisinden kaynaklanan savunmalar yeni borçluya geçer.

Buna karşılık dış üstlenme sözleşmesinden aksi anlaşılmadıkça yeni borçlu, önceki borçlunun alacaklıya karşı sahip olduğu kişisel savunmaları ileri süremez.

Önceki borçlunun şahsına bağlı defiler yeni borçlunun hukuki alanına taşınmaz.

Aynı şekilde yeni borçlu, iç üstlenme sözleşmesinden kaynaklanan savunmaları alacaklıya karşı ileri süremez; çünkü alacaklı bu iç ilişkinin tarafı değildir.

Bu ayrım borcun objektif savunmaları ile tarafların iç ilişkisinden doğan kişisel itirazları birbirinden ayırır.

Dış üstlenme sözleşmesi hükümsüz hâle gelirse eski borç bütün bağlı borçlarıyla birlikte varlığını sürdürür.

Bu sonuç, borçlu değişikliğinin geçersiz kalması hâlinde alacaklının tamamen korumasız kalmasını önler.

İyi niyetli üçüncü kişilerin hakları saklıdır.

Ayrıca üstlenen, üstlenme sözleşmesinin hükümsüz hâle gelmesinde ve alacaklının zararında kusursuz olduğunu ispat edemezse, alacaklının önceden sağlanmış güvenceyi yitirmesi veya başka sebeplerle uğradığı zararları gidermekle yükümlü olabilir.

Borcun üstlenilmesi, borca katılmadan da ayrılır.

Borca katılmada üçüncü kişi mevcut borçlunun yanında yer alır ve borçlu ile birlikte alacaklıya karşı müteselsilen sorumlu olur; eski borçlu borçtan kurtulmaz.

Dış üstlenmede ise amaç borçlunun yerine yenisinin geçmesi ve eski borçlunun borçtan çıkmasıdır.

Malvarlığının veya işletmenin aktif ve pasifleriyle devralınması da borçların üstlenilmesine benzer sonuçlar doğurur; devralan bildirim veya ilanla borçlardan sorumlu olur, önceki borçlu da belirli süre müteselsil sorumlu kalabilir.

Bu tablo, borçlu tarafındaki değişikliklerin tek biçimli olmadığını gösterir: kimi durumda borçlu değişir, kimi durumda yanına yeni sorumlu eklenir, kimi durumda işletme devri nedeniyle kanun gereği sorumluluk doğar.