Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku İfa İmkânsızlığı Konu Anlatımı

İfa imkânsızlığı, borcun yerine getirilmesinin objektif olarak artık gerçekleşemediği durumlarda borç ilişkisinin nasıl etkileneceğini gösterir.

Bu nedenle temerrütle aynı düzlemde düşünülmemelidir.

Temerrütte borçlu geç kalmıştır; edim hâlâ yerine getirilebilir ve alacaklının gecikmeye bağlı hakları doğar.

İmkânsızlıkta ise borcun konusu, borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple yerine getirilemez hâle gelmiştir.

Kanunun temel sonucu açıktır: borç sona erer.

Bu sonuç, borçluyu sonsuza kadar yapılamayacak bir edimle bağlı tutmamak için kabul edilir.

Fakat borcun sona ermesi, her olayda taraflar arasında bütün hesapların kendiliğinden kapanması anlamına gelmez; özellikle karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde geri verme ve karşı edimi isteme meseleleri ayrıca değerlendirilir.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde imkânsızlık, iki taraflı edim dengesini doğrudan etkiler.

Borçlu, sorumlu tutulamayacağı imkânsızlık sebebiyle kendi borcundan kurtulmuşsa, karşı taraftan daha önce aldığı edimi elinde tutamaz; bunu sebepsiz zenginleşme hükümleri çerçevesinde geri vermesi gerekir.

Henüz kendisine ifa edilmemiş karşı edimi isteme hakkı da kaybolur.

Böylece bir taraf kendi edimini artık yerine getiremeyecek hâle geldiği hâlde karşı tarafın edimini talep ederek dengenin bozulmasına yol açamaz.

Ancak kanun veya sözleşme, borcun ifasından önce doğan hasarın alacaklıya ait olacağını öngörmüşse bu genel sonuç uygulanmayabilir.

Bu istisna, hasarın kime ait olacağına ilişkin özel düzenleme veya taraf iradesinin imkânsızlık sonucunu değiştirebileceğini gösterir.

İmkânsızlık borcu sona erdirse de borçlu tamamen pasif kalma hakkına sahip değildir.

Borçlu, ifanın imkânsızlaştığını alacaklıya gecikmeden bildirmeli ve zararın artmaması için gerekli önlemleri almalıdır.

Bu yükümlülük, imkânsızlığın borçludan kaynaklanmadığı hâllerde bile dürüst ve özenli davranma gereğini korur.

Örneğin edim konusu yok olmuş veya teslim edilemez duruma gelmiş olabilir; borçlu bunu bilmesine rağmen alacaklıyı habersiz bırakırsa alacaklı gereksiz masraflara girebilir veya başka bir önlem alma fırsatını kaçırabilir.

Kanun, bildirimde ve zararı sınırlamada geciken borçluyu bu gecikmeden doğan zararlar bakımından sorumlu tutar.

Böylece imkânsızlık, borcun asıl edim yükünü sona erdirirken yan davranış yükümlülüklerini bütünüyle ortadan kaldırmaz.

Kısmi ifa imkânsızlığı, edimin yalnız bir bölümünün yerine getirilemez hâle gelmesi durumudur.

Bu hâlde borçlu kural olarak sadece imkânsızlaşan kısımdan kurtulur; mümkün kalan bölüm bakımından borç devam eder.

Fakat bu sonuç her zaman taraf iradesine uygun olmayabilir.

Kısmi imkânsızlık baştan öngörülseydi tarafların böyle bir sözleşmeyi kurmayacağı açıkça anlaşılıyorsa, borcun tamamı sona erer.

Burada ölçüt, kalan edimin sözleşmenin ekonomik ve hukuki amacını hâlâ taşıyıp taşımadığıdır.

Parçalı teslimlerin anlamlı olduğu bir ilişkide kalan bölüm ifa edilebilir; bütünlük arz eden bir edimde ise küçük bir bölümün imkânsızlaşması bütün sözleşme amacını düşürebilir.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde kısmi imkânsızlığın karşı edime etkisi ayrıca düzenlenir.

Bir tarafın borcu kısmen imkânsızlaşmış ve alacaklı kısmi ifayı kabul etmişse, karşı edim de o oranda yerine getirilir.

Bu oranlama, taraflar arasındaki dengeyi mümkün kalan edime göre yeniden kurar.

Alacaklı kısmi ifaya razı olmazsa veya karşı edim bölünemeyen nitelikteyse, tam imkânsızlık hükümleri uygulanır.

Bu ayrım önemlidir; çünkü alacaklıya eksilmiş edimi kabul etme zorunluluğu yüklenmez, fakat kabul ederse kendi ediminin de buna uygun şekilde azalacağı kabul edilir.

Aşırı ifa güçlüğü, imkânsızlık başlığı altında yer almakla birlikte teknik olarak edimin mutlak olarak imkânsızlaşmasını değil, sözleşme kurulduktan sonra dengenin olağanüstü biçimde değişmesini konu alır.

Tarafların sözleşme sırasında öngörmediği ve öngörmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmadan ortaya çıkarsa ve mevcut olguları borçlu aleyhine dürüstlük kuralına aykırı düşecek derecede değiştirirse borçlu hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir.

Bunun için borçlu borcunu henüz ifa etmemiş olmalı veya aşırı güçlükten doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş bulunmalıdır.

Uyarlama mümkün değilse sözleşmeden dönme gündeme gelir; sürekli edimli sözleşmelerde ise kural olarak fesih yolu kullanılır.

Bu düzenleme yabancı para borçlarında da uygulanır ve sözleşmenin değişen koşullar karşısında tamamen katı bir kalıp olmadığını gösterir.

İmkânsızlık değerlendirilirken borçlunun sorumlu tutulup tutulamayacağı ile edimin gerçekten ortadan kalkıp kalkmadığı birlikte düşünülür.

Borçluya yüklenebilen bir sebep varsa borcun sona ermesi basit bir kurtuluş nedeni gibi işlemez; genel sorumluluk hükümleri devreye girer.

Edim hâlâ mümkün olmakla birlikte daha pahalı, daha zahmetli veya daha elverişsiz hâle gelmişse de doğrudan tam imkânsızlık sonucuna gidilmez.

Bu nedenle tam imkânsızlık, kısmi imkânsızlık ve aşırı ifa güçlüğü aynı bölümde yer alsa da farklı hukuki eşiklere dayanır.