Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku Alacaklının Temerrüdü Konu Anlatımı

Alacaklının temerrüdü, borç ilişkisinde ifanın yalnız borçlunun davranışına bağlı olmadığını gösteren önemli bir kurumdur.

Borçlu edimini yerine getirmeye hazır olabilir, hatta edimi gereği gibi sunmuş olabilir; buna rağmen alacaklı kabulden kaçınırsa veya ifa için kendi tarafında yapılması gereken hazırlıkları yapmazsa borçlu belirsiz bir bekleyişe mahkûm edilemez.

Kanun bu durumda alacaklıyı temerrüde düşmüş sayar.

Böylece borç ilişkisindeki aksama, borçlunun geç kalmasından değil, alacaklının kabul veya işbirliği yükümlülüğünü yerine getirmemesinden kaynaklanır.

Bu ayrım özellikle teslim borçlarında, depolama masrafı, hasar riski ve edim konusunun korunması gibi sonuçlar doğurduğu için belirleyicidir.

Alacaklının temerrüdünün doğması için öncelikle edimin gereği gibi önerilmiş olması gerekir.

Borçlu eksik, yanlış yerde, yanlış zamanda veya sözleşmeye aykırı bir edim sunuyorsa alacaklı bunu kabul etmek zorunda değildir; bu durumda alacaklının temerrüdünden değil, borçlunun gereği gibi ifa etmemesinden söz edilir.

Buna karşılık yapma veya verme edimi borç ilişkisine uygun biçimde sunulmuşsa alacaklı haklı sebep olmadan kabulden kaçınamaz.

Temerrüt yalnız açık ret hâlinde doğmaz.

Borçlunun ifa edebilmesi için alacaklının yapması gereken hazırlık fiilleri varsa ve alacaklı bunları haksız biçimde yapmıyorsa yine temerrüt meydana gelir.

Örneğin teslimin yapılacağı yeri hazırlamamak veya kabul için gerekli işlemi tamamlamamak, borçlunun edimini gerçekleştirmesini fiilen engelleyebilir.

Kanun, alacaklının müteselsil borçlulardan birine karşı temerrüde düşmesini diğer borçlular bakımından da etkili kabul eder.

Bu sonuç, müteselsil borçlulukta alacaklının borcun tamamını borçlulardan herhangi birinden isteyebilmesiyle uyumludur.

Alacaklı, borcun gereği gibi yerine getirilmesi için kendisine düşen kabul veya hazırlık davranışını bir borçlu bakımından haksız biçimde yerine getirmiyorsa, aynı borç ilişkisi içindeki diğer borçlular da bu temerrüt durumundan yararlanır.

Böylece alacaklı, bir borçluya karşı kabulden kaçınıp diğer borçlular bakımından sanki ifa yolu açıkmış gibi davranamaz.

Teslim borçlarında alacaklının temerrüdünün başlıca sonucu tevdi hakkıdır.

Borçlu, teslim edeceği şeyi belirlenen yere bırakarak borçtan kurtulabilir; bu durumda hasar ve giderler alacaklıya ait olur.

Tevdi yerini ifa yerindeki hâkim belirler.

Ticari mallar bakımından kanun daha pratik bir yol açar ve hâkim kararı olmadan ardiyeye tevdiye izin verir.

Tevdi, borçluya iki açıdan koruma sağlar.

Birincisi, borçlu edim konusunu sonsuza kadar elinde tutmak zorunda kalmaz.

İkincisi, alacaklının haksız kabulden kaçınmasının ekonomik yükü borçlu üzerinde bırakılmaz.

Bu nedenle tevdi, borçlunun borçtan kurtulmasına hizmet eden bir ifa ikamesi gibi çalışır.

Her edim tevdiye elverişli değildir.

Sözleşme konusu şeyin niteliği veya işin özelliği tevdiye uygun düşmeyebilir; şey bozulabilir nitelikte olabilir ya da korunması ve tevdi edilmesi önemli gider gerektirebilir.

Bu durumda borçlu, kural olarak alacaklıya önceden ihtarda bulunur ve hâkimin izniyle şeyi açık artırma yoluyla sattırıp bedelini tevdi edebilir.

Bazı hâllerde açık artırma zorunlu değildir ve önceden ihtar koşulu da aranmayabilir.

Şey borsada kayıtlıysa, piyasa fiyatı varsa veya yapılacak giderle karşılaştırıldığında değeri azsa hâkim daha esnek bir satış yoluna izin verebilir.

Buradaki amaç, hem borçluyu gereksiz masraftan korumak hem de alacaklının kabul etmeme davranışı yüzünden edim değerinin yok olmasını önlemektir.

Tevdi edilen şeyin geri alınması da ayrı bir sonuç doğurur.

Alacaklı tevdi edilen şeyi kabul ettiğini açıklamamışsa ve tevdi bir rehnin ortadan kalkması sonucunu doğurmamışsa borçlu şeyi geri alabilir.

Ancak geri alma, borcun sona ermiş olduğu varsayımını ortadan kaldırır; alacak bütün yan haklarıyla birlikte varlığını sürdürür.

Bu nedenle tevdi borçluyu koruyan bir yol olmakla birlikte, geri alma kullanıldığında borç ilişkisi yeniden canlı hâle gelir.

Borcun konusu bir şeyin teslimi değilse, alacaklının temerrüdü hâlinde borçlu, borçlunun temerrüdüne ilişkin hükümlere göre sözleşmeden dönebilir.

Ayrıca alacağın kime ait olduğu veya alacaklının kimliği konusunda borçlunun kusuru olmaksızın duraksama varsa ya da alacaklıdan kaynaklanan kişisel sebeple ifa mümkün olmuyorsa, borçlu aynı mantıkla tevdi veya sözleşmeden dönme yollarına başvurabilir.

Alacaklının temerrüdü bu yüzden borçlunun sorumluluğunu genişleten değil, borçlunun ifa imkânını koruyan bir kurumdur.

Borçlu edimi hukuka uygun biçimde sunmuşsa, alacaklının haksız pasifliği borcun sürekli borçlu üzerinde kalmasına yol açmamalıdır.

Tevdi, satış ve sözleşmeden dönme yolları bu baskıyı azaltır.

Bununla birlikte borçlu her olayda doğrudan kurtulmuş sayılmaz; edimin doğru biçimde önerilmesi, tevdi veya satış şartlarının gerçekleşmesi ve geri alma hâlinde borcun yeniden canlanması gibi sınırlar korunur.

Böylece kanun, alacaklının işbirliğine ihtiyaç duyulan ifa süreçlerinde borçluyu belirsizlikten çıkarırken alacaklının edim üzerindeki hakkını da bütünüyle göz ardı etmez.

Bu kurumun uygulanmasında haklı sebep kavramı da belirleyicidir.